Quân cờ đầu tiên: dạy cờ vây cho người mới mà vẫn giữ được nét kỳ diệu

Bài viết này dành cho giáo viên, phụ huynh và người phụ trách câu lạc bộ – những người muốn giúp người mới khám phá cờ vây mà không đánh mất sự tò mò dọc đường. 

Giới thiệu

Một buổi chiều muộn, trời hơi ảm đạm. Lũ trẻ ở câu lạc bộ sau giờ học chẳng hào hứng gì với chuyện ngồi lì trong thư viện để học luật cờ vây. Cảm giác mới mẻ và phấn khích ban đầu đã qua, đứa thì lơ đãng, đứa thì quay sang tán chuyện. Bạn bắt đầu giảng về “vây đất” và “mắt” quá sớm, chỉ một cái chớp mắt là cả lớp tuột khỏi tay.

Tôi biết rõ cảm giác đó (và có lẽ bạn cũng vậy). Đúng vào lúc cờ vây trở nên trừu tượng, xa vời, thành chuyện học thuộc thay vì khám phá, người mới – nhất là trẻ con – sẽ tắt lửa. Vì thế bài học đầu tiên mà tôi phải thấm khi đứng lớp – và có lẽ cũng là bài quan trọng nhất – là: đừng dạy cờ vây quá sớm. Chơi trước đã. Luật cứ để đến lúc cần.

Hãy để bàn cờ sống dậy. Quân cờ có thể là trinh sát, có thể là người lính. Đám quân đang cần hai mắt là pháo đài phải trụ cho bằng được. Luật nảy ra từ chính mạch chơi thì mới thấm, mới nhớ và mới dùng được. 

(Cảnh báo: cách này có thể khiến lớp học vui hơn, hào hứng hơn và nhiều khả năng là ồn hơn.)

Về phần mình, tôi chơi cờ vây hơn bảy năm và dạy đều đặn hơn ba năm, cả ở câu lạc bộ cờ vây của trường lẫn ở thư viện địa phương. Nhờ vậy tôi có dịp dạy người học ở đủ mọi lứa tuổi và dần dựng được một cách làm vừa hiệu quả vừa cuốn hút.

Cờ vây là kiểu trò chơi trông đơn giản đến mức đánh lừa. Quân đen, quân trắng, đường kẻ ngang dọc và chiều sâu gần như vô tận. Nhưng ai từng thử giới thiệu cờ vây cho một người hoàn toàn chưa biết gì đều hiểu: dạy cờ vây không dễ như đọc lại bộ luật. Người mới, dù là trẻ con hay người lớn, rất dễ ngợp, dễ chán hoặc dễ rối nếu cách tiếp cận sai.

Bài viết này dành cho giáo viên, phụ huynh và người phụ trách câu lạc bộ – những người muốn giúp người mới khám phá cờ vây mà không đánh mất sự tò mò dọc đường. 

Trước quân cờ đầu tiên: đặt kỳ vọng cho đúng

Bài học quan trọng nhất cho cả người dạy lẫn người học: người mới không cần giỏi cờ vây, chỉ cần thấy đủ vui để còn muốn chơi tiếp.

Người mới hay mặc định cờ vây là “thâm sâu”, là “khó”, chỉ dành cho người “thông minh”, hoặc nghĩ rằng thắng mới tính là thành công. Những kỳ vọng ấy đè nặng, dập tắt tò mò, biến sai lầm thành chuyện xấu hổ và giết luôn tinh thần phiêu lưu. Ngay từ đầu, tôi cố đặt lại vấn đề: Không ai học xong cờ vây trong một buổi. Thử nghiệm thì chẳng mất gì. Sai là một phần của hành trình. Nếu học viên ra về với nụ cười và câu hỏi “Bao giờ mình chơi tiếp?”, thì điều đó đáng giá hơn là nhớ hết luật. 

Cỡ bàn cờ cũng là một phần của chuyện kỳ vọng. Đưa bàn 19×19 ra quá sớm dễ khiến người mới thấy như bị bắt leo núi trong khi còn chưa biết đi. Nên khởi đầu từ bàn nhỏ hơn, chẳng hạn 13×13 hay 9×9: phản hồi đến nhanh hơn và học viên không bị ngợp. Cứ để họ nếm vài chiến thắng nhỏ, làm quen với hình cờ, với chuyện ăn quân và sức căng trên bàn, rồi hãy mở rộng dần.

Lầm tưởng và hiểu nhầm thường gặp (nên gỡ sớm)

Người mới mang theo đủ thứ hiểu nhầm, phần nhiều do vẻ huyền bí bao quanh môn cờ này. Có người tin cờ vây quá khó với trẻ con, trong khi thực ra trẻ con thường học nhanh nhất vì nhận ra quy luật bằng trực giác. Người khác nghĩ phải thuộc lòng vô số thế khai cuộc, còn sự thật là dám thử và trực giác mới quan trọng hơn nhiều. Nhiều người đinh ninh cờ vây chỉ là chuyện vây đất, mà bỏ qua thế cân bằng tinh tế giữa đất, ảnh hưởng và sống chết. Và tất nhiên, gần như người mới nào cũng tin mình “phải” chơi ngay trên bàn 19×19.

Gỡ sớm những lầm tưởng này thì học viên đỡ được rất nhiều bực bội không đáng có. Nếu dạy trẻ con mà phụ huynh lại hay đòi hỏi, thì nói chuyện thẳng thắn với họ ngay từ đầu cũng rất đáng, để buổi học của con thật sự vui và cuốn hút.

Dạy luật thật đơn giản (mà không làm mất hứng thú)

Với buổi học đầu tiên, tôi dựng riêng một cách làm để cuốn người học vào, nhất là trẻ con, mà không “nhồi” cho họ đống thông tin chưa chắc đã nhớ nổi. Đến lúc phải dạy luật thì dạy thật dè sẻn, chỉ dạy điều đang có ý nghĩa ngay lúc đó. Bắt đầu bằng cách cho họ thấy quân cờ bị vây và bị nhấc ra khỏi bàn như thế nào. Cứ để họ chơi và vấp – rồi khi họ thắc mắc “Sao mình không đi vào đó được?”, mới giải thích khí và chuyện nối quân, hai thứ tôi hay ví với “túi khí” cần có để sống và với những lối đi thông nhau. Có ngần ấy thôi là khái niệm vây và ăn quân đến rất tự nhiên. Riêng buổi đầu tiên, hãy giữ không khí thật nhẹ và đầy khám phá. Mở màn bằng cờ bắt quân – đơn giản, nhanh và vui. Khi có tình huống mới hiện ra, chẳng hạn một thế cướp (ko) hay một đường chinh quân, chỉ dừng lại vừa đủ để chỉ ra chuyện gì đang xảy ra, rồi để chính sự tò mò dẫn dắt phần giải thích. Nếu học viên đang mắc ở khái niệm nào đó, tùy tình huống cụ thể và tùy phản ứng của họ (chỉ là chưa hiểu, hay đã hơi bực?), người dạy tự quyết định nên giải thích thêm hay đi tiếp. 

Nếu học viên máu ăn thua, hãy biến buổi học thành một giải đấu vòng tròn mini: ai ăn đủ “x” quân trước thì thắng. Còn nếu họ tò mò hơn là hiếu chiến, cả nhóm cùng mày mò hình cờ: “Em có tạo được một hình không thể bị ăn không?”

Đến buổi thứ hai (hoặc vài buổi kế tiếp), họ đã sẵn sàng cho một chút bài bản: chỉ thêm vài cách ăn quân khác nhau, giới thiệu “mắt” như những chỗ an toàn và có thể khép lại bằng một bài tập ngắn hay một ván 9×9. Người mới không muốn nghe giảng – họ muốn chơi. Mẹo là lồng luật vào chính mạch ván cờ.

Về sau, khi chuyện ăn quân đã quen tay, mới đưa khái niệm đất vào. Cứ để mắt và sống chết tự hiện ra trong bài tập hoặc giữa ván cờ, đừng nêu thành định nghĩa ngay từ đầu. Còn cướp? Chỉ nói khi nó xuất hiện trong ván của họ. Đếm đất? Làm mẫu thật gọn một lần trên bàn cờ vừa đánh xong, rồi để dành quay lại sau.

Giải thích một tình huống cho người chưa từng gặp bao giờ là chuyện cực kỳ khó. Sức mạnh của cách làm này nằm ở chỗ luật không còn là khái niệm trừu tượng, mà thành thứ người học đã tự trải qua. Luật nảy ra từ tò mò và từ nhu cầu, chứ không phải từ nghĩa vụ.

Đây là mẫu lịch dạy cho buổi đầu tiên (tôi vừa dùng cách đây một tuần, ngay trước lúc ngồi viết bài này):

• Get to know them. Ask about their expectations, motivations, and connection to Go.
• Give the student a general overview of the game. Answer any questions or concerns they may have.
• Begin with the basics on the 13×13 (or 9×9) board. Introduce the concept of liberties with the singular stone and its four surrounding liberties. Extend to connections and surrounding.
• Start a game of capturing, pausing at points where new concepts and formations arise. Make sure to give the student enough time to think and process.
• After the game, transition to playing with a peer or solving a simple puzzle to strengthen understanding of concepts introduced during the game. 
• Repeat as necessary. Get a general idea of the learning style and progress of said student.
• End off the lesson on a positive note. Encourage them to practice on their own as well and introduce resources to them. Answer any questions or concerns they may have.

Khái niệm khó nhất với người mới (và cách làm cho dễ hiểu)

Có vài khái niệm khiến người mới vấp đi vấp lại. Sống chết chẳng hạn, cứ trừu tượng mãi cho tới khi nhìn thấy tận mắt. Ảnh hưởng và đất là chỗ vấp thứ hai – người mới nhìn thấy góc chắc thì thích, nhưng khó cảm được giá trị của những cái khung rộng và thoáng. Còn thí quân có lẽ là bài học ngược với trực giác nhất: vứt quân đi đôi khi lại dẫn tới chiến thắng. 

Khái niệm nào cũng dễ vào hơn hẳn nếu dạy qua câu chuyện, qua bài tập và qua chính ván cờ, thay vì giảng lý thuyết suông. Khi dạy, tôi thường dựa vào phép ví von (nhà trú ẩn, “túi khí” hay chỗ để thở), vào bài tập nhìn là hiểu và vào cách kể chuyện (hình ảnh trận mạc ở đây hiệu nghiệm lạ thường). Mỗi lần chỉ đưa ra một khó khăn nhỏ và cho học viên được thua trong những tình huống chẳng mất gì. 

Chẳng hạn khi giảng về đất, tôi bảo bọn trẻ rằng nó giống như làm một mảnh vườn nhỏ – mình rào lại, nhưng nếu có ai lẻn vào trồng hoa ở đó thì mảnh vườn không còn là của mình nữa.

Và cuối cùng là sự kiên nhẫn. So với nhiều trò chơi hiện đại, cờ vây chậm rãi, nên trẻ nhỏ đặc biệt cần được động viên để theo được nhịp thong thả ấy. Nhiều người học lại mong tiến bộ tức thì. Cứ nhắc họ rằng cờ vây có thể là một cuộc chơi chậm: chậm học, chậm thấy mình khá lên, nhất là lúc đang nằm dưới đáy “thung lũng tuyệt vọng”. Việc của người dạy là giữ cho họ hào hứng và có chỗ dựa suốt chặng đường, để họ tập yêu cả hành trình chứ không riêng cái “đích”. Chưa biết làm thế nào? Đừng lo – lát nữa chúng ta sẽ mở túi đồ nghề: câu chuyện, bài tập và tiếng cười, những thứ khiến việc học giống hệt một cuộc chơi.

Dạy từng nhóm người mới khác nhau

Người mới không ai giống ai, nên cách dạy cũng phải khác nhau. Dạy một đứa trẻ sáu tuổi khác hẳn dạy một thiếu niên mười bốn tuổi hay một người trưởng thành. 

Younger children thrive on stories, characters, and short challenges. Opposing stones can be “armies” that need enough resources to sustain battle and fight for land. Games should be short, playful, and full of small challenges. Keeping in mind their often short attention spans, it is especially important to not let one activity drag on for too long or they may lose interest and no longer keep any new information thrown at them. Some resources I found the most effective are short YouTube videos with recurring characters as teachers, and puzzle-solving websites with timers and graphics.

Thiếu niên lại hợp với chiến lược, với thi đấu và với công cụ trên máy. Chẳng hạn, cho các em cơ hội “hạ được thầy” là một động lực rất lớn. Treo thưởng đôi chút cũng có ích – với tôi thì đồ ăn vặt và phần thưởng nhỏ luôn hiệu nghiệm, dù chuyện này còn tùy vào từng nhóm cụ thể. 

Người lớn thường thích lời giải thích mạch lạc, đi thẳng vào vấn đề, kèm vài lát cắt về chiều sâu văn hóa và lịch sử của môn cờ này. 

Còn nếu lớp có đủ mọi lứa tuổi thì linh hoạt là mấu chốt: đổi cỡ bàn cờ, khuyến khích các em chỉ nhau, luân phiên đổi bạn chơi và dựng một bầu không khí mà ai cũng dám thử, dám mày mò, dám thua mà không ngượng. 

Giữ cho học viên luôn hứng thú

Buổi học cờ vây thành công nhất là buổi giữ được thế cân bằng. Hãy xoay vòng giữa chơi ván, giải bài tập và cùng xem lại chuyện vừa xảy ra. Sa đà vào một hoạt động là hứng thú tụt ngay. Biến việc học thành trò chơi: tổ chức đua chinh quân, thi ăn quân hoặc ra thử thách giữ góc. Khuyến khích sáng tạo bằng cách để học viên thử những nước táo bạo, kể cả nước “dở” – kết quả trên bàn dạy họ nhanh hơn bất kỳ bài giảng nào. 

Và luôn nhớ chỉ ra chỗ họ làm đúng; khi nào có thể, hãy khen ý đồ và hình cờ chứ đừng chỉ khen kết quả. Người mới, nhất là trẻ con, học tốt hơn hẳn khi có người ghi nhận thành công của mình. Cứ reo lên với những phát hiện bất ngờ và nuôi sự tò mò – giữa ván mà nảy ra ý mới thì dừng lại thử ngay cũng chẳng sao. 

Nếu học viên buồn thiu vì mất quân, hãy an ủi nhưng đồng thời chỉ ra chỗ có thể khá lên: “Đó đâu phải thua – em vừa biết được bức tường pháo đài nào chưa đứng vững. Lần sau em sẽ biết xây tường chắc hơn.”

Tùy độ dài buổi học, chen một quãng nghỉ giữa giờ để chơi trò gắn kết cả nhóm cũng rất đáng. Chỉ một ván “Simon Says” (làm theo hiệu lệnh) hay vài ván cờ ca-rô thôi cũng vừa giúp bọn trẻ xả bớt năng lượng, vừa nhen lên cảm giác cùng một hội. 

Công cụ và tài liệu

Có công cụ đúng thì dạy nhàn hơn nhiều. Bàn cờ nhỏ là thứ không thể thiếu, bàn thật hay bàn trên màn hình đều được. Nền tảng online và các ứng dụng thân thiện với người mới giúp việc luyện tập nối dài ra ngoài buổi học. Cờ thế (tsumego), nếu chọn khéo, sẽ nuôi trực giác mà không làm ai ngợp. Còn với người chơi nhỏ tuổi thì truyện, manga và các tác phẩm hình ảnh về cờ vây khơi lên cảm giác háo hức với thế giới của môn cờ này. Vài thành viên câu lạc bộ kể rằng Hikaru no Go chính là cánh cửa hoặc động lực đưa họ đến với cờ vây. 

Cụ thể, tôi hay dùng video YouTube để giới thiệu khái niệm mới (小喵小汪学围棋 cho người nói tiếng Trung và Go Magic Tutorials cho người nói tiếng Anh). 

Điều không nên làm

Cũng nên nói thẳng về những gì không nên làm. 

Hãy cảnh giác với những cái bẫy mà người dạy dễ mắc phải. Đừng mở màn bằng một bài giảng đủ hết mọi luật. Đừng ép bàn 19×19 hay các thế đi chuyên nghiệp quá sớm. Đừng biến những buổi đầu thành cuộc đua thắng thua. Đừng dìm học viên trong định thức, bố cục hay những bài bình luận ván cờ chuyên nghiệp mà họ chưa đủ sức tiếp nhận. Và trên hết – đừng để cờ vây có mùi bài tập về nhà. Đây là một cuộc chơi, và phải mang lại cảm giác của một cuộc chơi.

Cũng nên để mắt tới kỳ vọng của chính mình. Người dạy hay bị áp lực phải thấy học trò tiến bộ rõ rệt, nhưng chiều sâu thì lớn lên chậm. Hãy kiên nhẫn với học viên và với cả bản thân.

Kết luận

Dạy cờ vây cho người mới trước hết không phải là truyền đạt luật hay gọt giũa kỹ thuật cho hoàn hảo. Đó là chuyện nuôi sự tò mò, chừa chỗ cho họ tự khám phá và biến bàn cờ thành người bạn đồng hành chứ không phải một chiến trường. Nếu học viên ra về mà còn háo hức đòi “chơi thêm ván nữa thôi”, hoặc buổi sau quay lại đòi thách đấu, thì bạn đã làm tròn việc của mình – kể cả khi họ vẫn lẫn đất với ảnh hưởng hay quên mất luật cướp. Cờ vây tự nó dạy người học, miễn là họ còn chơi. Việc của người dạy chỉ là làm cho bước đầu tiên ấy thật vui.

Vậy nên cứ ngồi xuống bên bàn cờ. Chơi. Cười xòa với những nước hớ. Reo lên với những bất ngờ. Dạy không phải bằng cách nói, mà bằng cách cho thấy quân cờ đang sống – và mỗi nước đi, kể cả một nước “dở”, đều có ý nghĩa. Người mới nào cũng đặt những quân đầu tiên theo một kiểu riêng. Khi sự tò mò đã bén rễ, phần còn lại cứ để bàn cờ tự dạy.