Chiến lược và chiến thuật cờ vây: tăng tỷ lệ thắng ở mọi giai đoạn ván cờ
Mở đầu
“Chiến lược mà thiếu chiến thuật là con đường chậm nhất dẫn tới chiến thắng. Chiến thuật mà thiếu chiến lược chỉ là tiếng ồn trước lúc bại trận.” – khuyết danh
Điều làm cờ vây hấp dẫn hơn hẳn mọi trò chơi khác là khả năng sáng tạo chiến lược gần như vô tận. Chính nó cuốn hút người chơi ở mọi trình độ và thôi thúc những người giàu tham vọng, giàu sáng tạo nhất theo đuổi trình độ ngày một cao hơn. Nhưng chỉ chăm chăm vào bộ khung chiến lược mà bỏ quên kho vũ khí chiến thuật đầy biến hóa thì lại là sai lầm nghiêm trọng. Suy cho cùng, đây là trò chơi của chiến tranh, nơi thắng bại phụ thuộc ngang nhau vào cả hai thứ vũ khí: chiến lược và chiến thuật. Chiến lược là cây bút phác ra viễn cảnh chiến thắng, đem lại cho ván cờ phương hướng và mục đích; chiến thuật là lưỡi dao khắc viễn cảnh ấy lên bàn cờ, từng quân một, chính xác đến từng nét. Ngòi bút có thể mạnh hơn lưỡi gươm, nhưng cũng chỉ đúng chừng một nửa số lần thôi.
Nếu bạn vừa biết đến cờ vây, thấy phấn khích và muốn nắm chắc phần nền tảng để rồi bước lên tầng sâu hơn – nơi tính toán như một vị tướng cầm quân – thì đây đúng là chỗ cần tìm. Trong bài viết này, chúng ta sẽ đi qua trọn vẹn ván cờ theo ba giai đoạn chính: khai cuộc, trung cuộc và thu quan. Nắm được nguyên tắc của từng giai đoạn rồi vận dụng chiến lược, chiến thuật sinh ra từ đó, chỉ ít lâu sau bạn sẽ thấy mình mạnh lên vài quân chấp.
Bài viết này mặc định bạn đã quen với luật và cách chơi cờ vây (đặt quân và ăn quân, mắt, sống chết, đếm đất, xếp hạng trình độ, v.v.). Nếu bạn còn chưa biết cờ vây là gì mà tới đây chỉ vì tò mò thì lại càng may: đội ngũ thầy giáo tài ba của Go Magic đã chuẩn bị sẵn một loạt khóa học tương tác tuyệt vời, dạy bạn mọi thứ cần thiết để bắt đầu chơi và thắng những ván đầu tiên. Các khóa học này cũng giới thiệu những nguyên tắc nền tảng cần có để hiểu vài khái niệm kỹ thuật hơn ở phần sau. Ngoài ra còn có Cẩm nang cho người mới với nhiều mẹo thực tế cho chặng đường cờ vây vừa mở ra trước mắt.
Sẵn sàng chưa? Bắt đầu thôi!
Làm chủ nhịp ván cờ từ đầu đến cuối
Một ván cờ vây diễn ra như vở kịch ba hồi: khai cuộc, trung cuộc và thu quan. Mỗi giai đoạn có nút thắt riêng và đòi hỏi cách gỡ riêng: Bắt đầu từ đâu đây? Mở rộng thế nào? Khi nào nên tấn công? Cần giữ chỗ nào? Làm sao biến lợi thế thành mục?
Muốn thắng trong cuộc giằng co luôn biến đổi ấy, phải giành lợi thế sớm và giữ tới tận nước cuối – từ nền móng chiến lược của khai cuộc, qua những va chạm chiến thuật ở trung cuộc, tới các nước khép lại ở thu quan. Ai nắm được nhịp, người đó thắng cuộc.
Tham khảo thêm: Ba giai đoạn của ván cờ
1. Khai cuộc
Trên bàn 19×19 đầy đủ có tới 361 nước mở màn hợp lệ, nên chuyện đặt quân đầu tiên vào đâu dễ khiến người ta đứng hình. Ngay cả khi chỉ xét một phần tư bàn cờ (nhờ tính đối xứng), vẫn còn 100 lựa chọn. Vậy rốt cuộc phải chọn thế nào?
May thay, do những ràng buộc cả về lý thuyết lẫn thực chiến, 99,9% số ván cờ vây bắt đầu bằng chưa tới 10 nước khác nhau. Tin còn vui hơn cho người mới: thật ra chỉ cần để ý ba điểm chính là 3-3 (tam tam), 3-4 (tiểu mục) và 4-4 (điểm sao); ai thích phiêu lưu hơn thì thử thêm điểm 3-5 và 4-5. Sách vở viết về từng nước này đã nhiều vô kể nên bài viết sẽ không đi vào chi tiết. Chỉ cần biết rằng mỗi điểm pha trộn ảnh hưởng và đất theo cách riêng.
Ảnh hưởng và đất
Bài toán cân bằng lớn đầu tiên mà kỳ thủ nào cũng phải giải là chọn giữa ảnh hưởng và đất – giữa tiềm năng chiếm được khoảng trống và sự chắc chắn của phần đã nắm trong tay. Đất thì sờ thấy được: những mục đã vây kín, đếm được ngay. Ảnh hưởng tinh tế hơn: đó là kỳ vọng về vùng đất tương lai tỏa ra từ thế quân vững chắc.
Ở những nước đầu, ảnh hưởng thường nặng ký hơn đất. Bàn cờ còn trống ưu ái thế quân linh hoạt – bệ phóng cho các đợt tấn công lớn – hơn là hình cờ tĩnh vội vàng quây đất. Ván cờ càng tiến triển, mối ràng buộc giữa ảnh hưởng và đất càng lộ rõ: ảnh hưởng vốn trừu tượng dần thành hình khi những khung đất ngày một rõ nét kết tinh thành đất thật.
Trước quan hệ phức tạp và tinh tế này, người mới thường lệch hẳn về một phía: hoặc vây đất quá sớm, bám lấy góc và biên mà bỏ mặc khoảng trống giữa bàn; hoặc chơi quá lỏng vì ảnh hưởng, dựng nên những thế rỗng chẳng có mấy đất thật. Biết lúc nào nên nghiêng về bên nào đã cần khá nhiều kỹ năng; còn nuôi ảnh hưởng thật tự nhiên, để đến lúc quân mình tự nở thành vùng đất rộng và vươn xa, thì đó mới là trình độ thực thụ – cờ vây vốn là một khu vườn sống.
Helpful Link: Territory and Influence
Tư duy toàn cục
Chỉ khi nhìn bàn cờ như một chỉnh thể liên kết chặt chẽ, ta mới bắt đầu hiểu đúng về ảnh hưởng và đất.
Khi tầm mắt bó hẹp vào một khu vực, ta chơi thiển cận: chạy theo cái lợi trước mắt, đối phương đi đâu thì đỡ theo đó, coi mỗi cuộc đổi chác cục bộ như chuyện riêng lẻ. Tư duy toàn cục, tức nhìn cả bàn cờ, là luôn ý thức rằng mỗi nước đi đều gián tiếp tác động lên toàn bộ thế trận: đi men theo biên là đã tính trước khung đất đang mở ra; giữ đám quân yếu là tích sức cho đợt tấn công sau; một trận đánh cục bộ có thể lật hẳn cán cân lực lượng trên khắp bàn cờ.
Nhưng nắm được tư duy toàn cục trên lý thuyết là một chuyện; trên thực tế, chật vật phối hợp vài khu vực cùng lúc, chưa nói tới cả bàn cờ, là chuyện hết sức bình thường. Cách chắc chắn nhất để rèn nếp nghĩ này thành phản xạ là tập thói quen lùi lại một nhịp trước mỗi nước đi để đánh giá toàn cục. Chỉ cần vậy thôi, bạn sẽ dần nhạy hơn với chuyện khu vực nào đang quan trọng nhất và bắt được dòng chảy của ván cờ: nước đi nảy ra tự nhiên từ thế trận hiện tại, thay vì gượng ép giành một chút lợi lẻ tẻ.
Cảm nhận toàn cục càng tốt thì bạn càng dùng thạo một đòn rất mạnh: thoát tiên (tenuki) – bỏ qua nước cục bộ của đối phương để đón cơ hội lớn hơn ở nơi khác. Sức mạnh của một nước thoát tiên đúng lúc đến từ điều rất giản dị: nước lớn nhất trên bàn không phải lúc nào cũng nằm cạnh quân vừa đặt xuống. Khi đã quen nhìn cả ván cờ, ta liên tục giành lại quyền chủ động (tiên thủ) từ tay đối phương và kéo thế trận về phía những khu vực nhiều tiềm năng hơn – đó thường chính là chìa khóa của chiến thắng.
Nhưng nếu giữ quyền chủ động quan trọng đến vậy, liệu cứ mặc kệ mọi nước của đối phương và đi đâu tùy thích có được không?
Tham khảo thêm:
Nước gấp
Nguyên tắc dẫn đường rất gọn: nước gấp đi trước, nước lớn đi sau.
Không phải nước nào trên bàn cờ cũng nặng như nhau. Trong vô số bản năng chiến lược sẽ hình thành khi bạn tiến bộ, một trong những thứ quan trọng bậc nhất là nhận ra nước nào phải đi ngay lúc này. Có thể hình dung đơn giản: đó là những nước cần đi trước những nước muốn đi.
Nước gấp (nước cần) giúp đám quân của mình đứng vững: tạo được chỗ đứng, nối vào chỗ mạnh, hoặc chạy ra trung tâm – và cũng chính là nước uy hiếp đám quân yếu của đối phương theo đúng cách đó. Nước lớn (nước muốn) gây dựng ảnh hưởng, mở rộng khung đất của mình đồng thời bóp lại tiềm năng của đối phương. Nhưng thế nào là “lớn” thì không phải lúc nào cũng rõ. Một nước lặng lẽ tích sức cho đường dài thường hiệu quả hơn đòn tấn công hào nhoáng mà chóng tàn. Ngược lại, nước rất ổn ở giai đoạn sau lại có thể nhỏ đến tai hại nếu đi trong khai cuộc: bạn mất quyền chủ động, để đối phương chiếm mất điểm lớn nhất trên bàn.
Suy cho cùng, tiến bộ trong cờ vây phần nhiều là chuyện rèn cảm giác thời điểm và bắt được nhịp, được mạch của quân cờ – chính là tư duy toàn cục. Biết khi nào nên thủ, khi nào nên đánh, khi nào nên mở rộng là dấu hiệu của sự chín chắn về chiến lược. Và tất nhiên, những nước đẹp nhất là những nước làm được cả ba việc cùng một lúc.
Tham khảo thêm:
Nước này quá lớn hay quá chậm?
Hiệu quả
Bản chất môn cờ này gói gọn trong một mục tiêu tưởng chừng đơn giản nhưng lại chi phối mọi quyết định trên bàn cờ: vây được nhiều đất nhất bằng ít quân nhất. Thử xem cùng chừng ấy quân, đặt ở những khu vực khác nhau trên bàn cờ, sẽ giữ được bao nhiêu mục:
- Góc cần ít quân nhất để vây được đất.
- Biên cần nhiều quân hơn góc nhưng vẫn ít hơn trung tâm.
- Đất ở trung tâm đòi hỏi nhiều quân hơn hẳn để có cùng chừng ấy mục.
Chính nguyên tắc căn bản này là lý do ván cờ bắt đầu từ góc rồi mới lan ra biên và vào trung tâm. Ở góc, mỗi quân cờ làm được nhiều việc hơn hẳn so với bất cứ chỗ nào khác, nên góc là khu vực then chốt trong những nước đầu của khai cuộc.
Nhưng hiệu quả không chỉ gói gọn trong chuyện giành mục. Một nước cờ mạnh hay không nằm ở chỗ nó gánh được bao nhiêu mục tiêu chiến lược và chiến thuật chồng lên nhau: một nước điểm vừa ép đối phương thành hình nặng vừa làm hình mình chắc thêm; một nước thí quân vừa để dành giá trị cho thu quan vừa tạo mắt cho đám quân yếu; một nước mở biên cùng lúc giữ đất, dựng ảnh hưởng và chặn khung của đối phương.
Nói gọn lại, hiệu quả là kỷ luật ngầm chi phối mọi ván cờ hay. Đây là cảm nhận cần thời gian mới có, nhưng chỉ cần luôn ý thức rằng mỗi nước đi phải phục vụ một mục đích sâu hơn vẻ ngoài, ta đã tiến gần chiến thắng hơn nhiều – vì vận may mỉm cười với ai khiến từng quân cờ đều đáng giá.
Tham khảo thêm: Hiệu quả của nước đi
Hướng dẫn thực hành cho khai cuộc
Hiểu những khái niệm trên bằng lý trí mới chỉ là bước đầu trên con đường đi tới thứ hiểu biết sâu và liền mạch mà kỳ thủ nào cũng hướng tới. Vì thế, đem những ý tưởng khá trừu tượng đó vào ván cờ của mình đôi khi giống như dò đường giữa thành phố đông đúc bằng bản đồ thế giới: không đủ chi tiết. May thay, hàng thế kỷ cờ chuyên nghiệp đã cô đọng tinh túy của những khái niệm khó nắm bắt ấy thành vài nguyên tắc đơn giản, áp dụng ở mọi lượt đi trong khai cuộc để tìm ra nước tiếp theo:
- Chiếm càng nhiều góc trống càng tốt: đây là vùng đất hiệu quả nhất trên bàn và cũng dễ mở rộng nhất. Càng nhiều góc càng lợi.
- Vây kín góc của mình rồi áp góc của đối phương: giữ chắc phần đã nhận trước, rồi mới phá thế an toàn của họ.
- Chiếm những điểm cả hai bên đều cần: đó là chỗ mở rộng thế trận cho cả mình lẫn đối phương.
- Chiếm những điểm chỉ một bên cần: chỗ mở rộng chỉ có giá trị với một phía.
- Đi các điểm trung tính: nhặt nốt những khoảng trống còn lại sau khi mọi chỗ có ý nghĩa chiến lược đã có chủ.
Tham khảo thêm: Ưu tiên hàng đầu trong khai cuộc cờ vây – nguyên tắc cốt lõi của một bố cục đẹp
Tìm phong cách riêng: khám phá chiến lược
“Khi định ra chiến lược, phải biết rõ chỗ mạnh chỗ yếu trong kế hoạch của mình.” – Tôn Tử, Binh pháp Tôn Tử
Hầu hết kỳ thủ chuyên nghiệp đều thử qua nhiều lối khai cuộc trong sự nghiệp, vừa để tìm ra phong cách riêng, vừa để hiểu sâu hơn về chiến lược khai cuộc. Danh thủ người Nhật Kato Masao giải thích: “Cách của tôi là tập trung vào một dạng fuseki (khai cuộc) trong thời gian dài. Nhờ vậy, dù có chậm hiểu đến đâu, tôi vẫn yên tâm rằng mình đã nghiên cứu dạng cờ đó kỹ hơn đối thủ. Chính sự tự tin ấy giúp tôi chơi tốt với những dạng fuseki mình ưa thích. Tìm ra fuseki mình thích nhất, fuseki hợp với tính cách của mình, chính là cách chắc chắn nhất để đánh khai cuộc giỏi lên.”
Theo tinh thần thử nghiệm ấy, dưới đây là vài lối khai cuộc đã thành danh, trải từ thiên về ảnh hưởng tới thiên về đất, để bạn dễ tìm ra hướng hợp với mình nhất. Các lối này thường do Đen dùng, nhưng Trắng cũng áp dụng được, chỉ cần vài điều chỉnh nhỏ vì Đen là bên đi trước:
Khai cuộc Shusaku: Honinbo Shusaku, thiên tài thời Edo, là một trong ba kỳ thủ của lịch sử cờ vây Nhật Bản được tôn là “Kỳ thánh” nhờ trình độ vô song ở thời của mình. Các điểm 3-4 xoay chiều đã có người đi từ rất lâu trước đó, nhưng chính Shusaku mới nâng chúng thành một chiến lược khai cuộc hoàn chỉnh và dùng hiệu quả đến mức lối chơi này mang luôn tên ông. Lối chơi này trở thành khai cuộc được Đen ưa dùng suốt thời Shusaku và giữ nguyên vị trí ấy cho tới khi Komi ra đời vào thập niên 1930. Ngày nay, nó được xem là nền móng của lý thuyết khai cuộc hiện đại.
Honinbo Shusaku vs. Ito Showa tại giải Castle Games thường niên, 1859
Sau ba nước đầu, hẳn bạn thắc mắc vì sao Trắng lại lao thẳng vào góc trên của Đen bằng nước 4, thay vì thong thả chiếm nốt góc trống như đúng nguyên tắc khai cuộc vừa nêu. Lý do là ở thời chưa có komi, một thế thủ góc kèm quân ở phía đối diện (nước 3) được coi là quá lớn, nên Trắng chọn cách áp góc để ngăn trước. Nước Đen 7 chính là nước đi chéo Shusaku trứ danh: tương đối chậm nhưng cực mạnh, nhắm tới một chiến thắng chắc chắn bằng cách hạn chế đường phát triển của Trắng về phía trung tâm.
Khai cuộc Trung Quốc: Lối khai cuộc này do các kỳ thủ nghiệp dư Trung Quốc khai phá vào thập niên 1950. Phải tới đầu thập niên 1960, khi kỳ thủ 9 dan Chen Zude liên tục dùng dạng cờ này và gặt hái thành công lớn ở các trận giao lưu cờ vây Nhật – Trung, giới chuyên nghiệp mới thực sự để mắt tới.
Chen Zude vs. Sakata Eio tại giải giao lưu cờ vây Nhật – Trung, 1973
Đen đi 1, 3 rồi 5. Thay vì vây góc dưới phải để ăn chắc ngay, Đen nhắm mục tiêu lớn hơn: dựng một khung đất rộng buộc Trắng phải đả nhập. Nhờ tấn công quân đả nhập ấy, Đen mong tạo được ngoại thế để kiếm lời ở chỗ khác trên bàn. Biến thể Trung Quốc cao – Đen đặt vào điểm ngay bên trái nước 5 – còn thiên về ảnh hưởng hơn nữa so với khai cuộc Trung Quốc thấp, tức dạng thường.
Sanrensei: Lối khai cuộc “ba sao thẳng hàng”, tức tam liên tinh, lần đầu được ghi nhận năm 1933, khi nhà sư phạm cờ vây người Nhật Kitani Minoru đem ra dùng; chính ông cũng góp phần đưa nó thành một trong những khai cuộc tiêu biểu của thời Shin Fuseki, cuộc cách mạng khai cuộc. Ngày nay sanrensei ít gặp trong cờ chuyên nghiệp, vì ở trình độ cao Trắng có nhiều cách hóa giải khung đất lớn; nhưng với người chơi nghiệp dư thì nó vẫn cực kỳ được ưa chuộng, bởi đả nhập và giảm đất sao cho hiệu quả không hề dễ. Một ngoại lệ đáng nói là Takemiya Masaki, siêu sao cờ vây Nhật Bản: từ thập niên 1970 ông xây cả một lối chơi phóng khoáng dựa trên sanrensei – được gọi là “cờ vũ trụ” – và thống trị các đồng nghiệp suốt mấy chục năm.
Takemiya Masaki vs. Cho Chikun tại giải Meijin Nhật Bản lần thứ 21, 1996
Đen chiếm ba điểm sao trên cùng một cạnh bàn cờ để có ngoại thế lớn nhất. Giống khai cuộc Trung Quốc, sanrensei nhắm tới một khung đất rộng mời Trắng đả nhập, để rồi Đen dùng chính ngoại thế đã có mà tấn công thật rát.
Tengen: Mở ván ngay tại điểm chính giữa bàn cờ, tức thiên nguyên, là cách chơi táo bạo và có phần liều lĩnh của Đen: về cơ bản Đen thách Trắng đánh lớn ngay từ nước đầu. Khai cuộc này hiếm gặp trong cờ chuyên nghiệp, không phải vì bản thân nó kém, mà vì các biến phức tạp hơn hẳn và rất khó phân tích. Nói cách khác, hãy cẩn thận: nước này đòi hỏi khả năng đọc cờ sâu và đánh giá hình thế vượt trội.
An Younggil vs. Ryu Chaehyeong tại giải Fresh Best 10 Hàn Quốc lần thứ 10, 2003
Tengen không nhằm kiếm đất sớm ở giữa bàn, vì như vậy rất kém hiệu quả, mà để cắm một cái mốc trung tâm, nơi mọi thế cờ về sau quy tụ lại: giữ được điểm này, Đen vừa đỡ cho cả khung đất đang mở lẫn những đám quân đang chạy nạn, vừa hạn chế và truy đuổi Trắng y hệt như vậy; thêm nữa, quân tengen còn phá chinh quân cho cả bốn góc cùng một lúc.
Cờ gương: Đây là cách đáp lại mỗi nước của đối phương bằng đúng nước đối xứng qua thiên nguyên, tức “soi gương” nước đi ấy. Ví dụ nổi tiếng nhất là lần đầu chạm trán giữa hai kỳ phùng địch thủ huyền thoại Go Seigen và Kitani Minoru năm 1929: Go Seigen mở ván ngay tại thiên nguyên, xóa mất điểm duy nhất không có bản sao đối xứng, rồi soi gương Kitani suốt 64 nước, khiến người xem lúc ấy vừa sững sờ vừa chê trách.
Go Seigen vs. Kitani Minoru tại giải của báo Jiji Shimpo, 1929
Lý lẽ đằng sau lối chơi tưởng như thụ động này là: một chuỗi nước soi gương về bản chất có giá trị ngang chuỗi gốc, nên người soi gương không phải cam kết vào đâu cả mà thế cờ vẫn cân bằng. Nhờ vậy họ cứ ung dung cân nhắc nước đi của đối phương bao lâu tùy thích, chỉ rời bỏ chiến lược này khi thấy đối phương đi một nước dở để chớp lấy.
Trí tuệ nhân tạo: Chiến thắng áp đảo của AlphaGo năm 2016 trước kỳ thủ số một thế giới đã mở ra một thời kỳ mới cho cờ vây. Các chương trình AI hiện đại như KataGo hay Leela vận hành theo thứ logic toàn cục xa lạ với trực giác con người đến mức lật đổ hàng thế kỷ kinh nghiệm tích lũy, mà đồng thời lại khẳng định chắc hơn vài nguyên tắc sâu xa nhất của môn cờ này. Và dù không ai bắt chước nổi lối chơi AI nếu thiếu sức chiến đấu phi thường cùng khả năng tính toán không sai một ly, giới chuyên nghiệp đã thích nghi rất nhanh: tới năm 2020, các kỳ thủ hàng đầu đều đưa việc nghiên cứu AI vào lịch tập hằng ngày và để nó thay đổi hẳn cả kho khai cuộc lẫn kho định thức góc của mình. Ngày nay, phân tích bằng AI là phần không thể thiếu trong huấn luyện chuyên nghiệp, còn lối chơi kiểu AI thì áp đảo ở các giải đấu. Ảnh hưởng ấy vẫn đang vừa mài giũa vừa định nghĩa lại hiểu biết của chúng ta về cờ vây.
KataGo tự đấu với chính mình trong ván có tính hệ số, 2025
Việc AI đều đặn đả nhập tam tam ngay từ sớm đã khẳng định dứt khoát rằng đất ở góc là hiệu quả nhất. Ngược lại, trước những đe dọa gấp gáp, AI lại hay bỏ mặc mà đi chỗ khác, tức thoát tiên, vì nó coi tiên thủ là trên hết. Nhờ tính toán chính xác, AI đẩy được xác suất thắng lên cao nhất dù chỉ nhỉnh hơn đối phương một chút xíu, khác hẳn thói quen của con người là đuổi theo những vùng đất lớn.
Tham khảo thêm: Khai cuộc kinh điển
Đôi lời về định thức
Định thức (joseki) là những chuỗi nước ở góc đã hình thành, được thử thách và mài giũa qua hàng thế kỷ. Đó là các dạng tối ưu để áp góc và giữ góc, mang lại kết quả cân bằng tại chỗ cho cả hai bên.
Là người mới, hẳn bạn từng được khuyên, hoặc bị ép nghĩ, rằng muốn tiến bộ thì nhất định phải học định thức. Định thức đúng là quý, nhưng học vẹt lại là hướng đi sai và phản tác dụng, thậm chí kìm chân bạn. Không có định thức nào “đúng” khi tách khỏi bối cảnh – phải đặt nó vào cả bàn cờ mới hiểu được; một kết quả tại chỗ rất đẹp vẫn có thể là thảm họa khi nhìn ra toàn cục. Vì thế, học định thức tinh tế hơn nhiều so với hình dung của người mới và rốt cuộc cũng không lợi bao nhiêu cho họ. Một câu ngạn ngữ cờ vây xưa nói rất trúng về chỗ khác nhau giữa thuộc và hiểu: “Thuộc định thức mất hai quân; hiểu định thức được bốn quân.” Ở giai đoạn này, thay vì cố nhớ những chuỗi nước rắc rối, hiểu ý tưởng đằng sau vài dạng chủ chốt sẽ hữu ích hơn nhiều. Hãy học thật kỹ tối đa hai ba định thức đơn giản, để ý từng nước và lý do nó hiệu quả: ý đồ phía sau, hình cờ nó tạo ra và ảnh hưởng nó tỏa đi. Hiểu được cái lý ấy sẽ giúp bạn nhiều hơn hẳn việc nhớ suông từng chuỗi nước rời rạc.
Nói gì thì nói, cứ yên tâm: người mới hoàn toàn không cần thuộc hết định thức, mà ngay cả kỳ thủ nghiệp dư mạnh cũng chưa chắc đã cần. Nắm chắc nguyên tắc khai cuộc cộng với khả năng nghĩ toàn cục ở mọi giai đoạn sẽ cho bạn nền tảng vững hơn nhiều, rồi định thức sẽ tự nhiên đi vào ván cờ khi hiểu biết của bạn dần sâu lên.
Tham khảo thêm:
Định thức là gì và học để làm gì
Chọn đúng định thức, đúng thời điểm
2. Trung cuộc
Khi các khung đất của khai cuộc đã dựng xong, xung đột lập tức bùng lên ở những khu vực tranh chấp – trung cuộc bắt đầu. Đây là lúc tầm nhìn chiến lược và phán đoán chiến thuật nhập lại thành trận đánh thật. Thành bại ở giai đoạn này nằm ở khả năng gia cố phòng thủ, khoét vào điểm yếu và giành thế có lợi bằng cách tạo hình cờ khéo léo, đồng thời linh hoạt xoay theo nước đi của đối phương.
Đọc cờ
Đọc cờ là hình dung các chuỗi nước trong đầu, trước khi thật sự đặt quân lên bàn. Đó là quá trình liên tục tự hỏi “Mình đi đây thì đối phương đáp thế nào?” cho tới khi tìm ra đường đi tối ưu giữa mọi biến.
Đọc cờ được coi là kỹ năng quyết định nhất trong cờ vây. Mỗi người ước lượng một khác về chuyện khả năng đọc gắn với trình độ thực tế chặt đến đâu, nhưng không ai nghi ngờ rằng đọc giỏi hơn thì chơi hay hơn, ở mọi giai đoạn và mọi trình độ. Nói cách khác, ta có thể học bao nhiêu lý thuyết và lật bao nhiêu cuốn sách cờ tùy thích, nhưng rốt cuộc khả năng bày mưu rồi thực thi mưu ấy bằng chiến thuật – tức trình độ thật của ta – chỉ tiến nhanh bằng đúng độ sâu, độ chính xác và tốc độ đọc cờ.
Vậy nên chẳng lạ khi những kỳ thủ hàng đầu thế giới đọc ra các dãy quân vô hình còn nhanh hơn phần đông người ta đọc chữ in trên giấy. Kỳ thủ 9 dan người Nhật Sakata Eio, biệt danh “Dao cạo”, từng nói ông “nhìn một cái là thấy ba mươi nước”, còn các danh thủ vẫn thường xét những nhánh biến dài trên 100 nước trước khi quyết một nước quan trọng. Nhưng với người mới, chỉ cần đọc rõ ràng được hai ba nước tới thôi cũng đã là lợi thế quyết định.
Muốn tiến bộ ở khoản đọc cờ, hãy khởi động từ dạng cơ bản nhất: chinh quân. Đọc hụt chinh quân là một trong những lỗi phổ biến nhất của người mới, nên nắm chắc nó là thắng thêm được kha khá ván ngay lập tức. Từ đó, tập đọc thế khóa quân và đếm khí trong những cuộc đua khí ngắn. Đọc chậm và kỹ, hình dung từng nước cho tới khi chắc chắn tuyệt đối về kết quả tại chỗ. Cần thì đọc lại. Giống như cơ bắp, càng dùng thì khả năng này càng khỏe lên và chẳng bao lâu bạn sẽ tự tin áp đảo trong các trận đánh cục bộ.
Tham khảo thêm:
Đọc cờ là sức mạnh! Giải bài tập cờ vây ở đâu và như thế nào
Đọc cờ là sức mạnh: rèn khả năng đọc trong cờ vây
Chinh quân, chinh quân và chinh quân!
Chiến đấu
Khi quân hai bên chạm nhau ở khu vực mà không bên nào chịu nhường, giao tranh là chuyện tất yếu. Đây chính là lúc thử khả năng đọc cờ, vốn liếng chiến thuật và cả thần kinh của người chơi.
Trong những cuộc va chạm ấy, thế thượng phong không đến từ lối đánh liều lĩnh, mà từ chỗ khai thác hết tiềm năng chiến lược của những thế quân sẵn có: vừa làm bàn đạp cho các đợt tấn công phối hợp, vừa làm chỗ dựa cho phòng thủ. Nguyên tắc cốt lõi khi công cũng như khi thủ là tránh xa ngoại thế. Quân đặt quá sát ngoại thế đối phương sẽ thành mồi ngon cho một đợt tấn công; đặt quá sát ngoại thế nhà thì vừa phí mất tiềm năng của thế dày ấy, vừa khiến quân dồn cục. Thay vào đó, hãy lùa đối phương chạy về phía ngoại thế của mình, lấy đó làm tấm khiên bẻ gãy đợt tấn công của họ.
Suy cho cùng, giao tranh là chuyện cân bằng: công và thủ là hai mặt của cùng một nước đi. Đòn tấn công có chuẩn bị tự nó đã củng cố thế trận nhà, còn thế thủ vững thì chớp mắt sau có thể chuyển thành phản công. Mục tiêu không phải là giết quân – giết chỉ là món quà đi kèm của lối chơi chắc chắn – mà là ép đối phương vào những thế bất lợi và những hình cờ kém hiệu quả.
Tham khảo thêm:
Tư duy thế nào ở trung cuộc cờ vây
Bạn đang tấn công hay đang bị tấn công?
Tạo hình cờ
Trong cờ vây, hình cờ là những dạng lặp đi lặp lại, sinh ra từ cách các quân cùng màu phối hợp với nhau trong tương quan với quân đối phương ở gần. Xét về hình, mục tiêu của ván cờ là nối thế quân mình cho chắc vừa đủ – không hơn – mà tốn ít quân nhất. Nói gọn lại, hình cờ đẹp chính là nguyên tắc hiệu quả thể hiện ở phạm vi cục bộ: đặt quân đúng chỗ, đúng lúc để giành lợi thế chiến thuật.
Với người mới, những nguyên tắc phân định hình đẹp và hình xấu thường mơ hồ, thậm chí huyền bí, nên nhiều người đâm ra nghĩ phải học hàng năm trời mới hiểu nổi. Đúng là cần thời gian để nuôi con mắt thẩm mỹ về hình cờ và vận dụng cho khéo, nhưng ý cốt lõi thì rất giản dị: điểm cốt yếu – những mối nối then chốt, đa năng của một thế cờ, vừa giữ cho thế ấy đứng vững, vừa nối liền, vừa nới rộng, mà vẫn mềm dẻo và vẫn tỏa ảnh hưởng ra xung quanh. Cứ chiếm và giữ những điểm ấy thì hình đẹp tự khắc hiện ra: quân sống, quân liền mạch, và làm luôn hai việc một lúc – củng cố thế nhà đồng thời ép lên đối phương, đúng như nguyên tắc vàng “Điểm cốt yếu của đối phương cũng là của mình”. Ở bất cứ giai đoạn nào – khi mở rộng hay bóp hẹp đất, khi nối hay cắt một đám quân, khi tạo hay phá mắt – nước hay nhất cho đối phương thường cũng là nước hay nhất cho mình; chiếm được trước là hình mình chắc lên, còn hình họ hoặc mỏng, hoặc dồn cục, thiếu khí và không đủ chỗ làm mắt để sống.
Khi trực giác về hình cờ còn non, cách chắc ăn nhất là soi mỗi nước tạo hình qua ba câu hỏi đơn giản:
- Nước này có nối thế quân lại hiệu quả không?
- Nước này có tạo hoặc giữ được chỗ làm mắt không?
- Nước này có gây sức ép lên đối phương không?
Nước nào đạt ít nhất hai trong ba tiêu chí ấy thường cho ra hình cờ vững nhất và hiệu quả nhất.
Tham khảo thêm:
Điệu nhảy của hình xấu và hình đẹp
Chiến thuật cốt lõi ở trung cuộc
Dưới đây là vài mẹo giao tranh dùng được ở mọi giai đoạn, nhưng đắc dụng nhất ở trung cuộc – nơi phần lớn xung đột nổ ra. Bỏ chúng vào kho chiến thuật, bản năng chiến đấu sẽ sắc hẳn lên:
Tấn công từ xa: Quân yếu thì nên áp từ xa, đừng chạm thẳng vào. Nước áp sát buộc đối phương phải đỡ chắc, hóa ra lại làm họ mạnh lên.
Phòng thủ thì áp sát: Ngược lại, khi đám quân nhà đang yếu hoặc đang bị tấn công, hãy áp thẳng vào quân đối phương. Những cuộc đổi chác tại chỗ sinh ra từ đó sẽ giúp thế cờ mình đứng vững.
Ép trước, thủ sau: Trước khi theo phản xạ mà đỡ ngay một lời đe dọa, hãy tìm những nước tiên thủ tại chỗ hoặc ở nơi khác mà đối phương buộc phải đáp, nếu không sẽ thiệt nặng. Đỡ sau đó, mình đã ở thế tốt hơn hẳn.
Always connect against a peep: Peeps threaten to cut and disconnect your stones, and ignoring them is almost always disastrous. “Even a fool connects against a peep.” Kageyama Toshiro 7-dan.
Cắt được thì đừng điểm: Điểm vào chỗ cắt chỉ tổ cho đối phương nối liền thế cờ, chẳng khác nào tặng không họ một nước “cảm ơn”.
Cắt trước, tính sau: Đối phương để hở một điểm cắt thì thường nên cắt ngay. Cắt là tách rời quân họ, mở ra cơ hội tấn công và về lâu dài có thể sinh lợi rất lớn. Cứ cắt đi đã, các biến tiếp theo tính sau.
Ăn bằng được quân cắt của đối phương: Giữa lúc giao tranh, quân cắt thường là quân then chốt của cả hai bên. Ăn được chúng là chốt xong cục diện tại chỗ theo hướng có lợi cho mình, và thường làm thế cờ của đối phương ở nơi khác yếu hẳn đi, thậm chí sụp luôn.
Ăn quân trong chinh càng sớm càng tốt: Nếu đối phương lao vào một đường chinh quân mà họ thua, hãy ăn ngay khi trên bàn không còn việc gì gấp hơn. Chần chừ là cho họ thời gian dựng quân phá chinh hoặc làm rối cuộc chiến theo cách khác.
3. Thu quan
Khi những cuộc giao tranh lớn đã lắng xuống và các đám quân lớn cũng yên vị, trọng tâm ván cờ dời sang những đường biên đất còn dang dở: chúng ta bước vào giai đoạn thứ ba, cũng là giai đoạn cuối – thu quan. Công và thủ ở đây vẫn hệ trọng, nhưng không còn phục vụ những mục tiêu chiến lược rộng lớn nữa; mục đích lúc này rất trực tiếp và cụ thể: gom nhiều mục nhất có thể bằng cách chốt chắc đất nhà và bóp bớt phần lời của đối phương. Chính khả năng tính nhanh một nước ăn được bao nhiêu mục – và lấy mất của đối phương bao nhiêu mục – thường quyết định luôn kết quả cuối cùng.
Thu quan là giai đoạn nặng tính toán nhất, nên người ta thường chỉ học sâu khi trình độ đã lên tới các mức kyu cao hơn, lúc khả năng đọc và đếm đủ sức định giá những cuộc đổi chác tinh vi ở cuối ván. Dù vậy, chỉ cần nắm sơ cách tính mục thôi là phán đoán cục diện đã sắc hơn và phần khép ván tiến bộ thấy rõ.
Tham khảo thêm:
Cuộc đua giành quyền chủ động
Ngoài số mục thuần túy, yếu tố then chốt còn lại quyết định giá trị chung của một nước đi là nước ấy có giữ được quyền chủ động hay không – tức tiên thủ. Giành và giữ tiên thủ là một trong những chỉ dẫn cốt lõi của cờ vây (xem phần Tư duy toàn cục), và thường là yếu tố định đoạt thắng bại.
Nói rộng ra, mọi nước đi đều rơi vào hai nhóm: nước tiên thủ, buộc đối phương phải đáp ngay, và nước hậu thủ, khép lại cuộc đổi chác tại chỗ và cho họ quyền chuyển sang nơi khác.
Lý tưởng nhất là kết thúc mọi cuộc đổi chác tại chỗ ở thế tiên thủ. Nhưng tùy tình hình, đôi khi vẫn phải chịu hậu thủ để giữ một điểm cốt yếu của hình cờ, hoặc để đám quân quan trọng đứng vững. Chính chỗ cân khéo giữa tiên thủ và hậu thủ – lấy được nhiều nhất mà không để lại chỗ yếu – mới biến thu quan từ cuộc vơ vét cuống cuồng thành màn khép ván có kỷ luật, có chủ ý.
Tham khảo thêm:
Việc cần làm ở thu quan
Dưới đây là thứ tự ưu tiên chung khi chọn nước thu quan, xét theo quyền chủ động mà nước đó mang lại:
- Tiên thủ hai bên: Tiên thủ với mình và với cả đối phương – Đây là những nước ưu tiên cao nhất trên bàn, phải đi ngay: vừa giữ được mục cho mình, vừa lấy mất đúng chừng ấy của đối phương.
- Tiên thủ: Tiên thủ với mình, hậu thủ với đối phương – Những nước này buộc đối phương phải đáp, nhờ đó mình giữ được quyền chủ động. Hãy xâu chuỗi càng nhiều cuộc đổi chác tiên thủ càng tốt, bắt đầu từ những nước lời đất nhiều nhất hoặc còn nước tiếp theo.
- Tiên thủ ngược: Hậu thủ với mình, tiên thủ với đối phương – Khi mình đã hết nước tiên thủ, hãy tìm những nước hậu thủ triệt luôn nước tiên thủ của đối phương. Loại này hiếm, vì thường thì các nước tiên thủ đã bị lấy mất trước khi tiên thủ ngược kịp sinh lời.
- Hậu thủ: Hậu thủ với cả mình lẫn đối phương – Đây là những nước cuối cùng của ván cờ, chốt lại đường biên và nhặt nốt số mục còn lại. Để chúng sau cùng, và đi từ nước lớn nhất trở xuống.
Lời kết
Mỗi ván cờ vây là một hành trình riêng, đi qua những vùng đất luôn đổi thay của tư duy vô hình. Lúc mở màn, ván cờ trải ra như một khoảng không chiến lược mênh mông – trừu tượng đến vô cùng và ăm ắp tiềm năng. Quân mỗi lúc một nhiều, các thế cờ va vào nhau, địa hình ấy biến thành chiến trường chiến thuật sống động và khốc liệt. Đến những nước cuối, bàn cờ đã từ ý nghĩ trong đầu hóa thành tấm dệt hữu hình của những vùng đất đang sống.
Mỗi giai đoạn đều dựng trên giai đoạn trước: khai cuộc đặt ra thế cân bằng ảnh hưởng, trung cuộc thử thách rồi mài giũa thế cân bằng ấy, còn thu quan quy tất cả về những con số đong đếm được. Nhìn tổng thể, ba giai đoạn nối nhau rất tự nhiên, từ những nét cọ lớn của hoạch định chiến lược tới những nhát đâm sắc lẹm của thi triển chiến thuật. Nhưng ở giai đoạn nào cũng vậy, thiếu một trong hai là không xong. Không có chiến lược đúng đắn, chiến thuật chẳng để làm gì; không có chiến thuật sắc bén, chiến lược chỉ là lâu đài trên cát.
Nhưng muốn thật sự mạnh lên ở cả chiến lược lẫn chiến thuật – hai thứ vốn không tách rời – thì phải đi xa hơn những nước cờ đặt trên bàn. Tiến bộ thật sự, hơn hẳn vài quân chấp, đến từ việc học có chủ đích và đem cái đã học ra dùng trong ván của chính mình. Bài sau, chúng ta sẽ bàn cách luyện tập hiệu quả ngoài bàn cờ và dựng một nếp tập giúp bạn tiến đều, tiến bền.
Hẹn bài sau, và nhớ giữ tiên thủ nhé.
Great article! A lot of info explained short and sweet!
Thanks Francisco!