Cách chơi cờ vây: hướng dẫn luật chơi hiện đại

Cờ vây – còn gọi là Weiqi hay Baduk – là môn cờ chiến lược cổ xưa, ra đời ở Trung Quốc hơn 3.000 năm trước 🏯. Luật cờ vây cực kỳ đơn giản, chỉ 5–10 phút là nắm được. Nhưng chính sự giản dị ấy lại mở ra vô vàn khả năng, thành mảnh đất mênh mông cho sáng tạo và trí tưởng tượng! Từ cái sơ đẳng nhất lại sinh ra cái phức tạp đầy tài tình. Và đó là cái phức tạp ở tầng sâu hơn: cờ vây chẳng kém phần phức tạp so với toán học, âm nhạc hay triết học, mà cũng thú vị chẳng thua gì những ngành ấy. 🤓

Muốn hiểu thêm về cờ vây? Mời bạn đọc bài Nhập môn cờ vây ngắn gọn mà đủ ý của Go Magic.

Trên Go Magic, bạn có thể học chơi cờ vây qua khóa học tương tác ngắn bao quát luật chơi và những điều căn bản. Khóa học gồm bài giảng video cô đọng kèm quiz để tự kiểm tra 🏹. Mời xem bài học đầu tiên:

×

Video mở đầu thú vị chứ? Bạn có thể học tiếp ngay trên trang khóa học, hoặc đọc tiếp bài này nếu thích chữ hơn video.

Cùng học cờ vây (Weiqi, Baduk) qua 10 bước đơn giản. Bắt đầu thôi! 🚀

Bước 1. Luật cơ bản

Trước hết, hãy nhớ mấy điều sau:

1. Hai người chơi (Đen và Trắng) đi lần lượt, Đen đi trước. 🎎
2. Mỗi lượt đặt một quân lên bàn cờ, vào giao điểm của các đường kẻ.
3. Quân đã đặt xuống thì không dời đi nữa! 🙅‍♂️

Bàn cờ dưới đây đang chờ nước đi đầu tiên của bạn! 👇

Chúc mừng! Vậy là bạn đã nắm được một nửa luật cờ vây.

Bước 2. Chơi cờ vây để làm gì?

Hai bên đặt quân lên bàn cờ để vây được càng nhiều đất càng tốt. Quân cờ chính là vật liệu xây tường. Ai nhiều đất hơn thì thắng. 🏆

Đất là những giao điểm trống trên bàn cờ 🎇 mà quân một màu vây kín lại. 

Chẳng hạn, trong ván này Đen có 28 mục còn Trắng có 24 mục. Vậy Đen thắng 4 mục!

Lưu ý: muốn thắng ở cờ vây, không cần tiêu diệt đối phương. ☝ Chỉ cần hơn đúng một mục là đủ! Chính điều đó khiến ván cờ vừa giàu sáng tạo, vừa đậm chất triết lý.

Nghe thì dễ nhất trên đời: cứ đặt quân rồi vây lấy một vùng. Nhưng nếu chỉ có thế thì ván cờ hóa ra quá đơn điệu… 🥱

Bước 3. Ăn quân

Luật này khá đơn giản. Chúng ta cứ nhìn bàn cờ rồi tự cảm nhận là hiểu ngay.

Nhìn bàn cờ dưới đây. Mấy quân trắng này chỉ một nước là ăn được. 👇

Dễ đúng không? Giờ cùng xem chuyện đó xảy ra thế nào nhé! 🎉

Bước 4. Khí và đám quân

Mỗi quân đặt xuống bàn cờ đều có cái gọi là “khí”. Khí chính là những giao điểm trống nằm sát cạnh quân cờ. Ở hình dưới đây, khí được đánh dấu bằng dấu nhân. ☝ Bạn thấy đấy: quân ở giữa có 4 khí, quân ở biên có 3, còn quân ở góc chỉ có 2 khí.

Khi đối phương bịt hết khí, quân cờ bị nhấc khỏi bàn.☠

⚡ Mỗi quân ăn được của đối phương là thêm một mục! ⚡

Quân chỉ còn đúng một khí thì gọi là đang bị atari (đe bắt), tức là sắp bị ăn.

The game of Go came to Europe and America from Japan, that is why we often use Japanese terminology. However, we will refrain from using these special terms unless there is no way to replace them. For now you only need to know the term atari.

By the way, you may be familiar with the word “Atari”. In fact, this was the name of a popular video game manufacturer in the 1970s and 80s. The company got this name because its founder Nolan Bushnell was a big fan of Go.

Nếu giờ đến lượt Trắng, Trắng có thể cứu quân của mình. Bạn thử xem. 👇

Trắng đặt thêm một quân (nước “nối dài”), giờ thành đám hai quân. Đám này có mấy khí? Đúng rồi, ba khí. 🧐

Lưu ý: quân chỉ nối với nhau theo đường ngang và đường dọc.
⚡ Đường chéo KHÔNG tính là nối! ⚡

Vậy là bạn đã nắm nốt nửa còn lại của luật cờ vây. Cũng không khó lắm nhỉ?

Trước khi đi tiếp, chúng ta luyện tập một chút đã. 👨‍🏫

Bước 5. Cấm nước tự sát!

Cờ vây gần như không có điều cấm nào. Bạn muốn đặt quân vào giao điểm trống nào cũng được. Lúc nào cũng có thể bỏ qua một nước bằng cách nói “bỏ lượt”. Dù vậy, cờ vây vẫn có đúng hai điều cấm, cả hai đều rất hợp lý và tự nhiên. Điều cấm thứ nhất: không được đi nước tự sát.

Mời bạn xem thế cờ sau:

Nếu Đen đi vào A, quân đó sẽ không còn khí nào và bị nhấc khỏi bàn ngay lập tức. Đây chính là nước tự sát – vừa vô nghĩa vừa phạm luật. Máy sẽ không cho bạn đặt quân vào A. 🙅‍♂️

Lưu ý: đám quân trắng chỉ có hai khí, một khí bên trong và một khí bên ngoài. Nếu bịt nốt khí bên ngoài, nước A trở thành hợp lệ, vì lúc đó Đen ăn được cả đám. Bạn thử xem! 💪

☝ Vậy nên, quân hay đám quân đã bị atari thì luôn luôn ăn được!

Bước 6. Phép màu của hai mắt

Nhờ luật “cấm tự sát”, ta có thể dựng nên một đám quân không thể bị ăn, kể cả khi đối phương vây kín tứ phía! 🦸‍♂️ Muốn vậy, đám quân phải có ít nhất hai khoảng trống riêng biệt mà đối phương không được phép đặt quân vào. Đám quân như thế gọi là đám sống, hay đám hai mắt.

Bàn cờ dưới đây có vài ví dụ về đám quân không thể bị ăn. Để ý là đám 1 và đám 2 không thực sự nối liền nhau, nhưng vẫn tạo được hai mắt. Đám 3 cũng “bất tử”. 🧛‍♀️

Giờ nhìn sang đám 4. Đen phải đi vào đâu để khỏi bị ăn quân? 🤔

Bạn cứ thử đặt quân qua lại trên bàn để hiểu rõ cơ chế này.

Cuối cùng là một câu hỏi mẹo. Đám quân trắng này có hai mắt không? 👀

☝ Trông thì như một đám sống, nhưng thật ra không phải. Nhìn kỹ mà xem: mấy quân này không hề nối với nhau, khí cũng đã cạn tới mức cuối cùng, đối phương muốn ăn lúc nào cũng được. Bạn thử ăn số quân trắng này xem.

Bước 7. Luật cướp

✌ Điều cấm thứ hai, cũng là điều cấm cuối cùng, là không được lặp lại thế cờ đã xuất hiện trước đó. Người ta gọi đây là luật cướp (ko) – cũng hợp lý và cần thiết y như luật cấm tự sát.

⚡ Chưa biết luật này thì bạn vẫn chơi được những ván đầu tiên. Ở đây chỉ nhắc để biết là có luật ấy thôi. Cướp ít khi xảy ra, nên cứ bỏ qua bước này rồi quay lại sau, khi nào cần đến. ⚡

Cùng xem ví dụ sau. Đến lượt Đen: hãy ăn quân trắng bằng nước đi vào A. 👇

Now it is White’s turn. The computer won’t allow you to recapture Black’s stone, since the position would revert to the one you started with. 🙅‍♂️ If it were not for the Ko rule, there would be nothing to prevent this capture and recapture from continuing indefinitely, so the game would never end. That is why in such situations it is only possible to recapture a stone one move later. Try to figure out for yourself how this rule works by experimenting with the position on the board.

Vậy là xong, giờ thì bạn biết hết rồi! Hoặc gần như hết… 😁

Bước 8. Tóm tắt

Vậy là chúng ta đã đi hết luật cờ vây. Thật ra chỉ có ba luật thôi:

1. Luật luân phiên – hai người chơi lần lượt đặt quân vào các giao điểm. 🎎
2. Luật ăn quân – quân bị nhấc khỏi bàn khi khí cuối cùng bị bịt. 💀
3. Luật nước cấm – cấm tự sát và luật cướp. 🙅‍♂️

🎯 Mục tiêu của ván cờ là vây được càng nhiều đất và càng nhiều quân đối phương càng tốt. 

Mỗi tù binh tính một mục. Mỗi giao điểm trống mà quân mình vây kín cũng tính một mục. Hết ván, hai bên đếm số mục. Ai nhiều mục hơn thì thắng. 🏆

Ở những môn cờ quen thuộc như cờ đam hay cờ vua ♟, mục tiêu chính là ăn quân. Cờ vây thì khác. Ở cờ vây, bạn có thể thắng mà không ăn một quân nào! 😮

Trong ván cờ, bạn phải nghĩ bao quát 🤔 và chọn nước có lợi nhất – có thể là ăn mấy quân, cũng có thể là vây thêm đất. Nhưng thường thì vây đất mới là hướng đi lợi hơn.📈

Bước 9. Ván cờ mẫu và cách tính điểm

Xem ván cờ bằng các nút điều hướng ngay dưới bàn cờ.

Ván cờ kết thúc khi hai bên đã chia xong bàn cờ và không còn nước đi nào có ích. ☝ Nước có ích là nước làm đất mình rộng ra hoặc làm đất đối phương hẹp lại. Đi vào vùng đất của mình là tự mất một mục, còn đi vào vùng của đối phương lại tặng cho họ một mục.

Khi không còn nước nào có ích, người chơi nói “bỏ lượt” để bỏ qua lượt đi. Hai bên bỏ lượt liên tiếp thì ván cờ dừng lại và bắt đầu đếm đất. ✍

Đen: 28 mục đất + 0 quân ăn được = 28 mục.
Trắng: 26 mục đất + 1 quân ăn được = 27 mục. 

Đen thắng vì hơn 1 mục!? 😮

Nhưng có một chỗ chưa công bằng! Đen đi trước nên ngay từ đầu đã hơi lợi: chiếm góc trước, tấn công trước, v.v. Để bù lại, người ta quy định Trắng được cộng thêm 6,5 mục. Phần lẻ nửa mục là để tránh ván hòa. Khoản bù đó gọi là komi.

⚡ Komi – Trắng được cộng thêm 6,5 mục ⚡

Vậy nên, nếu tính lại ván vừa rồi kèm cả komi thì Trắng không phải 27 mà là 33,5 mục, tức thắng 5,5 mục!

Bước 10. Ván cờ phức tạp hơn

Xem ván cờ bằng các nút điều hướng ở phía dưới bàn cờ. 👀

Ván này đánh nhau nhiều hơn hẳn!⚔ Để ý là không phải quân nào cũng bị ăn và nhấc khỏi bàn ngay trong ván. Nếu một đám không tạo nổi hai mắt và chắc chắn bị ăn thì chẳng cần “hành quyết” làm gì. Số quân đó coi như đã chết và sẽ bị nhấc khỏi bàn ở khâu đếm đất, gộp chung với những quân đã ăn được. Giờ cùng đếm nào. ✍

Đen: 21 mục đất + 3 tù binh = 24 mục. 
Trắng: 12 mục đất + 1 quân ăn được + 3 tù binh + 6,5 komi = 22,5 mục. 

Đen thắng 1,5 mục! 🏆

Cờ vây thật sự

Trong bài này, mọi ván cờ và bài tập đều đặt trên bàn 9×9 cho dễ theo dõi. Về lý thuyết, bàn cờ vây to nhỏ tùy ý, thậm chí hình thù thế nào cũng được, nhưng theo truyền thống thì người ta dùng bàn 19×19. Và cờ vây thật sự bắt đầu từ đây! 💪

Chơi trên bàn cỡ này, bạn phải nghĩ bao quát và sáng tạo 👨‍💻 khi vạch kế hoạch vây đất. Khi quân đen và quân trắng bắt đầu giao tranh, phải tính trước nhiều nước. Rồi lúc nào cũng phải quan sát cả bàn cờ 👀, cố không bỏ sót nước quan trọng nào. Khó thật đấy, nhưng cũng cực kỳ hấp dẫn! Chẳng trách cờ vây vừa là trò chơi phức tạp nhất thế giới, vừa là một trong những trò chơi phổ biến nhất.

Dưới đây là ván cờ năm 1683 giữa hai danh thủ Nhật Bản 🦸‍♂️: Honinbo Dosaku và Inoue Inseki. Bạn thử theo dõi và cảm nhận mạch chung của ván cờ.

Ván này Trắng thắng 13 mục. Thời ấy chưa có komi.

Tiếp theo là gì?

Biết luật rồi thì cả thế giới cờ vây rộng lớn, muôn màu mở ra ✨. Bạn sẽ học được những nguyên tắc chiến lược căn bản, làm quen với các danh thủ lừng lẫy, tìm ra lối chơi riêng và chơi thật nhiều ván cờ đáng nhớ!

1. Nếu chưa xem anime “Hikaru no Go” hay phim tài liệu “AlphaGo” thì rất nên xem.🎬 Hai phim này cùng nhiều phim khác đều nằm trong mục Động lực. Thấm được văn hóa và tinh thần của cờ vây rồi, bước lên những tầng cao của nghệ thuật cờ vây sẽ dễ hơn nhiều.
   
   
2. Go Magic dựng riêng ba khóa học cho người mới 👨‍🏫, giới thiệu luật cờ vây và toàn bộ nguyên tắc căn bản của trò chơi. Người học thường bắt đầu trên bàn nhỏ 9×9, rồi chuyển sang bàn 13×13, sau cùng mới lên bàn 19×19 truyền thống. Ba khóa học cũng đi theo đúng thứ tự đó: 9–13–19. Mục tiêu của bộ ba này là giúp bạn tự tin 💪 trên bàn lớn và hiểu được mọi chuyện đang diễn ra trong ván cờ. Kiến thức thu được đủ để đạt trình độ ~10 kyu.
   
   ☝ Khóa nào cũng gồm bài giảng video ngắn kèm quiz. Bạn học theo nhịp của mình, cần ôn lại thì quay về lúc nào cũng được.

3. Ngoài các khóa học, Go Magic còn có cây kỹ năng – nơi tập hợp đủ loại bài tập cờ vây. Bài tập sắp xếp mạch lạc, giúp bạn lên trình độ theo kiểu nhập vai vui như chơi game. 🧙‍♂️
   
   
4. Tìm và tham gia cộng đồng cờ vây ngay tại thành phố mình. Cứ mở bản đồ trên baduk.club là thấy câu lạc bộ cờ vây khắp thế giới. 🌎
   
   
5. Chơi cờ vây online! Danh sách server nên thử có ở trang liên kết hữu ích. 📜
   
   
6. Vào cộng đồng Discord thân thiện của Go Magic! Ở đó hỏi gì cũng được, lại gặp được cả những người sáng lập lẫn người dùng khác của nền tảng. 👨‍👩‍👧‍👧

Chúc bạn có một hành trình cờ vây thật vui!