Lee Sedol vs AlphaGo: điều gì thực sự đã xảy ra trong trận đấu

Suốt nhiều thập kỷ, cờ vây vẫn đứng ngoài danh sách những trò chơi mà máy móc rốt cuộc đều vượt mặt con người. Chiều sâu, trực giác và sức đề kháng trước lối tính toán vét cạn khiến môn cờ này mang phẩm chất rất con người.

Niềm tin ấy bắt đầu rạn vào năm 2015, khi DeepMind giới thiệu AlphaGo – một hệ thống không chỉ biết tính, mà còn biết học.

Chỉ vài tháng sau, AlphaGo hạ một kỳ thủ chuyên nghiệp, rồi đến tháng 3/2016 thì ngồi vào bàn với Lee Sedol, một trong những kỳ thủ vĩ đại nhất thế hệ mình, trong trận đấu làm thay đổi hẳn cách người ta hiểu về môn cờ này.

Bài viết này kể lại câu chuyện đó từ góc nhìn kỳ thủ, không bàn về mã nguồn hay thuật toán, mà về những khoảnh khắc, những quyết định và hệ quả kéo theo.

Bài viết này dựa trên một video ở kênh YouTube của Go Magic.

Hơn cả một trận đấu: vì sao AlphaGo trở thành câu chuyện

Thoạt nhìn, loạt trận của AlphaGo trông chỉ như thêm một chương nữa trong câu chuyện quen thuộc: máy tính rồi cũng thắng con người ở một trò chơi nữa. Kịch bản ấy từng diễn ra rồi. Cờ đam thất thủ trong thập niên 1990. Cờ vua nối gót ngay sau đó. Đến lúc AlphaGo xuất hiện, nhiều người mặc định cờ vây sẽ là cái tên tiếp theo trong danh sách.

Nhưng cờ vây chống lại số phận đó suốt hàng chục năm, và khi điều ấy rốt cuộc xảy đến, mọi chuyện lại không giống một cuộc chuyển giao ngôi vị thông thường. Loạt trận AlphaGo trở thành một câu chuyện không phải vì máy thắng, mà vì cách nó thắng và vì những gì lộ ra trên đường đi.

Với kỳ thủ, ý nghĩa của chuyện này chưa bao giờ chỉ nằm ở tỉ số cuối cùng. Nó nằm ở chỗ trực giác bị thách thức, ở những quan niệm lâu đời về “hình cờ đẹp” và “nước đi đúng mực” lặng lẽ sụp đổ, ở nhận thức khó chịu rằng sáng tạo không còn là nơi trú ẩn riêng của con người. Loạt ván ấy buộc kỳ thủ phải soi lại những thói quen tưởng như bất biến.

Vì thế, câu chuyện AlphaGo không thể gói lại trong mấy hình cờ và số thứ tự nước đi. Nó diễn ra như một mạch truyện: hoài nghi, không tin nổi, dần dần thừa nhận, rồi cuối cùng là chấp nhận. Từ rất lâu trước khi người ta nói tới mạng nơ-ron và quy trình huấn luyện, kỳ thủ cờ vây đã cảm thấy có gì đó rất căn bản vừa dịch chuyển trên bàn cờ.

AlphaGo là gì và vì sao ít ai chờ đợi phép màu

AlphaGo là sản phẩm của DeepMind, công ty nghiên cứu trực thuộc Google. Vậy mà trong những ngày đầu, xuất thân ấy chưa khiến giới kỳ thủ chuyên nghiệp thấy đáng ngại. Các chương trình cờ vây tiến bộ đều đặn suốt nhiều năm nhưng vẫn còn kém xa những người mạnh nhất. Kinh nghiệm cho thấy AlphaGo hẳn cũng đi theo quỹ đạo đó.

Nhìn tổng thể, hệ thống có cấu trúc mà cả người không rành kỹ thuật cũng nắm được. Khởi điểm là một kho ván cờ của con người, dùng làm tài liệu luyện tập chứ không phải khuôn mẫu bắt buộc. Nhiều mạng nơ-ron làm việc cùng nhau. Một mạng học cách quét thế cờ, nhận ra những hình lặp đi lặp lại và đoán các nước đi khả dĩ tiếp theo. Dự đoán của nó còn xa mới hoàn hảo – không phải chân lý tuyệt đối, mà gần với phỏng đoán có cơ sở hơn. Đủ chính xác để có ích, nhưng vẫn sai được như thường.

Song song với đó, một mạng khác luyện trên các ván đã đánh xong. Người ta cho nó xem thế cờ rồi cho biết cuối cùng bên nào thắng. Dần dần, nó học được cách ước lượng thế cờ trước mặt đang nghiêng về bên nào. Phép đánh giá này cũng không hoàn hảo. Thời gian đầu, độ chính xác chỉ ở mức khiêm tốn, có khi gần với sáu mươi phần trăm hơn là gần với sự chắc chắn. Nhưng nó không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ tốt để dẫn đường cho bước tiếp theo.

Bước đó là tự đấu với chính mình.

Có trong tay mấy công cụ dự đoán thô sơ ấy, AlphaGo bắt đầu đánh hàng loạt ván với chính mình. Mỗi ván sinh ra dữ liệu mới. Mỗi kết quả lại quay ngược vào hệ thống, mài sắc cảm nhận xem quyết định nào dẫn tới thành công, quyết định nào thì không. Nó khái quát các quy luật, chỉnh lại giả định, rồi lặp lại cả vòng ấy, hết lần này đến lần khác. Chính trong quá trình này – học tăng cường – sức mạnh thật sự của AlphaGo mới bắt đầu lộ ra, chậm rãi và lặng lẽ, vượt xa những gì một kho dữ liệu tĩnh có thể mang lại.

Cũng cần nhấn mạnh rằng tất cả những điều trên vẫn còn rất sơ lược. Chính những người tạo ra AlphaGo cũng thừa nhận mô tả này bỏ qua vô số chi tiết kỹ thuật. Đó là cách đơn giản hóa có chủ ý – phác ra ý tưởng mà không chìm nghỉm trong toán học. Ai am hiểu lĩnh vực này chắc chắn sẽ thấy chỗ hổng và chỗ đi tắt trong lời giải thích. Mọi góp ý đều được hoan nghênh.

Nhưng với câu chuyện này, điều quan trọng là AlphaGo khi ấy trông ra sao. Nó chưa phải cỗ máy lạnh lùng, tàn nhẫn như người ta hình dung về sau. Lối chơi của nó nhiều khi rất giống người. Nó đi theo những khai cuộc quen thuộc, chọn phương án an toàn và đôi lúc bỏ lỡ cơ hội mà công cụ AI ngày nay nhận ra ngay lập tức. Ngay cả những người tạo ra nó cũng mô tả đây là sản phẩm còn dở dang, chứ chưa phải vũ khí hoàn chỉnh.

Bối cảnh đó giải thích vì sao kỳ vọng vẫn ở mức vừa phải. Kỳ thủ từng gặp nhiều chương trình đầy hứa hẹn, rồi hạ chúng khá dễ dàng. Ít nhất về lý thuyết, AlphaGo trông chỉ như một bước cải tiến nữa – có thể ấn tượng đấy, nhưng chưa phải cách mạng.

Chuyện diễn ra sau đó cho thấy giả định ấy sai lầm đến mức nào.

Trận đấu với Fan Hui: vết nứt đầu tiên trong niềm tin của con người

Trước khi cả thế giới đổ dồn mắt về Seoul, AlphaGo đã đối mặt với một kỳ thủ chuyên nghiệp. Tháng 10/2015, DeepMind tổ chức một trận đấu kín tiếng, gần như không kèn không trống, với Fan Hui – kỳ thủ chuyên nghiệp gốc Trung Quốc đang sống ở Pháp, ba lần vô địch châu Âu.

Về lý thuyết, Fan Hui là lựa chọn hợp lý. Anh mạnh, dày dạn và chuyên nghiệp hoàn toàn, nhưng chưa mang vầng hào quang gần như huyền thoại vốn dành riêng cho nhóm tinh hoa tuyệt đối của cờ vây Đông Á. Khi lời mời đến, hoài nghi là phản ứng tự nhiên. Máy từng thách đấu kỳ thủ chuyên nghiệp trước đây, kết quả hiếm khi đáng báo động. Fan Hui nhận lời, có lẽ nghĩ đây sẽ là cuộc đọ sức căng nhưng vẫn trong tầm.

Kỳ vọng đó tan biến rất nhanh.

Ván này qua ván khác, AlphaGo đều thắng. Không phải thắng sát nút, cũng chẳng nhờ chộp được một sơ suất, mà thắng thuyết phục. Trận đấu khép lại với tỉ số 5–0 nghiêng về cỗ máy – lần đầu tiên một kỳ thủ chuyên nghiệp bị AI quét sạch trong loạt trận cờ phân.

Vậy mà dư chấn lại yếu đến lạ.

Trong cộng đồng cờ vây, kết quả này chỉ gợi ra những lời xì xào chứ chưa thành hoảng loạn. Người thì nghi ngờ trình độ thật của Fan Hui. Người thì cho rằng sống và thi đấu chủ yếu ở châu Âu đã làm anh cùn đi so với các kỳ thủ chuyên nghiệp châu Á. Cũng có cả sự cảm thông – thua liền năm ván trước một cỗ máy là gánh nặng tâm lý khổng lồ với bất cứ ai.

Quan trọng hơn cả, nhiều kỳ thủ không coi trận đấu này là lời phán quyết cuối cùng. AlphaGo thắng thật, nhưng có lẽ chưa thắng một cách có ý nghĩa. Niềm tin phổ biến vẫn nguyên vẹn: trước những người mạnh nhất, cỗ máy này chắc chắn sẽ chùn.

Nhìn lại, khoảnh khắc ấy đúng là quãng lặng trước bão – lúc mà dấu hiệu cảnh báo đã hiện ra rõ ràng, nhưng người ta vẫn thản nhiên bỏ qua.

Cỗ máy rất giống người: giới hạn và sai lầm của AlphaGo thuở đầu

Chiến thắng trước Fan Hui không gióng lên hồi chuông báo động, một phần vì chính lối chơi của AlphaGo. Phiên bản đầu này chưa giống thứ sức mạnh phi nhân, không khoan nhượng mà về sau người ta gắn với AI cờ vây.

Khai cuộc của nó trông quen thuộc. Những định thức kinh điển lần lượt hiện lên trên bàn cờ. Nó đi những hình phòng thủ đã chuẩn mực suốt hàng chục năm, không chút do dự. Ở vài thế cờ, AlphaGo chọn những nước mở biên chắc chắn, thiên về an toàn, mà công cụ AI ngày nay coi là kém hiệu quả hoặc thừa. Với người xem có kinh nghiệm, phần lớn ván cờ vẫn nằm trong vùng đã biết.

Đáng chú ý hơn, AlphaGo có sai lầm.

Nhìn từ hôm nay, khi đã có những công cụ phân tích mạnh hơn nhiều, một số quyết định của nó rõ ràng chưa tối ưu. Nó bỏ lỡ những nước ép đổi, làm ngơ những nước gấp. Cũng có lúc một nước sắc hơn lẽ ra đã xoay cán cân dứt khoát hơn nhiều. Ở vài ván, phân tích AI hiện đại thậm chí cho thấy trong một số đoạn trung cuộc, Fan Hui đánh hay hơn AlphaGo.

Đây chưa phải thời của sự chính xác tàn nhẫn. Lối chơi của AlphaGo phản chiếu đúng sự thận trọng rất người. Nó thích con đường chắc chắn dẫn tới thắng lợi hơn là mối lợi tối đa, có lúc bằng lòng với phần đất an toàn thay vì ép tới cùng. Về sau, người ta hiểu xu hướng đó là nét đặc trưng chứ không phải khuyết điểm, nhưng khi ấy nó chỉ củng cố thêm một ảo tưởng dễ chịu: cỗ máy mạnh, nhưng vẫn rất người, vẫn chưa hoàn hảo.

Nhìn qua lăng kính ấy, tỉ số 5–0 nghe giống một chuyện bất thường hơn là một lời tiên tri. Làng cờ vây chưa kịp hiểu rằng đây mới chỉ là dạng trung gian – một hệ thống vẫn đang học xem mình có thể đi xa tới đâu, vượt khỏi thói quen của con người.

Nhiều người tin rằng phép thử thật sự còn chưa bắt đầu.

Lee Sedol trước trận đấu: sự tự tin của một huyền thoại

Khi DeepMind công bố đối thủ tiếp theo của AlphaGo là Lee Sedol, mọi thứ đổi hẳn. Đây không còn là một phép thử lặng lẽ trước một kỳ thủ mạnh. Đây là cuộc đối đầu công khai với một trong những gương mặt định hình cờ vây hiện đại.

Đến năm 2016, tên tuổi Lee Sedol đã vững như bàn thạch. Nhiều lần vô địch thế giới, nổi tiếng với tinh thần chiến đấu và cách gỡ thế cờ đầy sáng tạo, anh là hiện thân của một lý tưởng rất người về sự uyên thâm trong cờ vây. Có những kỳ thủ được nể vì sự ổn định và hiệu quả, còn Lee thì khiến đối thủ e ngại vì khả năng làm rối thế cờ, tìm ra những phương án không ai ngờ và biến hỗn loạn thành cơ hội. Trước đối thủ là con người, lối chơi ấy đem về cho anh vô số danh hiệu.

Dĩ nhiên Lee đã xem lại những ván AlphaGo đánh với Fan Hui. Những gì thấy được không làm anh bận tâm. Cỗ máy có vẻ mạnh, nhưng chưa áp đảo. Lối chơi của nó vẫn còn những chỗ thiếu chính xác có thể nhìn ra. Vài lựa chọn trông dè dặt, thậm chí rụt rè. Với Lee Sedol, kết luận gần như hiển nhiên: AlphaGo hạ được một kỳ thủ chuyên nghiệp, nhưng không phải kỳ thủ này.

Trước công chúng, anh tỏ ra tự tin. Trong thâm tâm, điều duy nhất anh chưa chắc là tỉ số cuối cùng. Trận đấu sẽ kết thúc 5–0 hay 4–1 nghiêng về mình? Chuyện AlphaGo có thể áp đảo hoàn toàn anh thì gần như không ai nghĩ tới một cách nghiêm túc.

Điều Lee – và tất cả những người khác – không thể thấy là những gì diễn ra trong khoảng từ tháng 10/2015 đến tháng 3/2016. Suốt quãng đó, AlphaGo luyện không ngơi nghỉ. Hàng triệu ván tự đấu nối nhau không dứt, mài giũa khả năng phán đoán, bào mòn điểm yếu và định hình lại cách nó hiểu bàn cờ. Không ai bên ngoài tiếp cận được kết quả ấy. Cỗ máy sắp ngồi xuống ở Seoul không còn là cỗ máy từng đánh với Fan Hui.

Khoảng chênh thông tin ấy có ý nghĩa lớn. Lee Sedol chỉ biết sức mạnh thật của AlphaGo khi những quân cờ đầu tiên đặt xuống bàn. Trước đó, lòng tự tin lấp đầy chỗ trống mà sự bất định để lại – lòng tự tin mà phần lớn làng cờ vây cùng chia sẻ.

Sân khấu đã dựng xong cho một cuộc phán xét mà ít ai ngờ lại diễn ra theo cách đó.

Seoul, ván một: kế hoạch đổ vỡ ngay lập tức

Đến khi trận đấu khai màn vào tháng 3/2016, sự chờ đợi đã lan xa ra ngoài cộng đồng cờ vây. Các ván được truyền hình trực tiếp, bình luận chạy song song bằng nhiều thứ tiếng, còn những buổi xem chung thì chật kín hội trường và quảng trường ở Seoul. Đây không còn đơn thuần là một trận đấu chuyên nghiệp. Nó đã thành một sự kiện văn hóa, được nhìn như phép thử giữa trực giác con người và khả năng tính toán của máy.

Ván mở màn trôi khá êm. Lee Sedol vào nhịp thong thả, đánh với sự tự tin của người tin rằng mình đã nắm rõ tương quan lực lượng. Thế cờ giai đoạn đầu có vẻ thuận lợi. Đen có đất chắc, Trắng thì mỏng và rời rạc, còn các bình luận viên thì thấy ván cờ khá dễ chịu cho phía con người.

Rồi AlphaGo làm một chuyện không ai ngờ.

Thay vì né rắc rối, nó châm ngòi một cuộc giao tranh sớm. Nó cắt, đi nước điểm và chia tách quân theo kiểu buộc Lee Sedol phải xoay xở với nhiều đám quân yếu cùng lúc. Bàn cờ căng lên gần như ngay lập tức. Đáng lẽ lái về vùng đất yên ổn, cỗ máy lại đẩy ván cờ vào thế bấp bênh – đúng loại thế cờ mà sáng tạo của con người lẽ ra phải tỏa sáng.

Từ bàn bình luận, những lời trấn an vẫn tiếp tục. Tình hình trông rối, nhưng còn trong tầm. Dù sao Lee Sedol vẫn nổi tiếng là người càng loạn càng mạnh. Nhưng khi trung cuộc mở ra, một chuyển dịch rất nhỏ dần lộ rõ. AlphaGo không chỉ sống sót qua những rắc rối, mà còn điều khiển được chúng. Mỗi cuộc va chạm cục bộ đều kết thúc hơi nghiêng về phía nó, rồi những khác biệt nhỏ ấy cộng dồn lại thành điều gì đó.

Về sau, phân tích AI hiện đại xác nhận điều rất ít người nhận ra ngay lúc đó: ngay từ rất sớm, ván cờ đã dễ chịu cho Trắng. Sự cân bằng bề ngoài chỉ là ảo giác. Lợi thế của AlphaGo, ban đầu còn nhỏ, nới rộng đều đặn sau cuộc giao tranh mở màn.

By the time the endgame arrived, the outcome was no longer in doubt. AlphaGo secured the win with calm efficiency, making conservative choices that prioritized certainty over spectacle. Lee resigned before the final count, but the psychological impact was anything but modest.

Lần đầu tiên, Lee Sedol đối diện một thế cờ không thể lật ngược. Bản thân trận thua đã bất ngờ. Nhưng cách thua mới là điều khiến người ta bất an. AlphaGo không thắng bằng sức mạnh tính toán thô, cũng không nhờ chộp được một sơ suất. Nó định đoạt tính chất của cả ván cờ ngay từ khai cuộc.

Loạt trận mới chỉ vừa bắt đầu, mà những giả định ban đầu đã lung lay.

Vỡ lẽ: AlphaGo đang chơi đầy sáng tạo

Nếu ván một làm lung lay kỳ vọng, thì ván hai đập tan hết.

Lúc đầu, chẳng có gì bất thường. Khai cuộc triển khai trơn tru, thế cờ vẫn cân bằng, còn Lee Sedol đi theo một kế hoạch quen thuộc: xây ảnh hưởng mà vẫn giữ nhiều lựa chọn mềm dẻo. Không có cảm giác nguy hiểm nào ngay lập tức, cũng chẳng có nước hỏng rõ ràng. Rồi AlphaGo đặt xuống một nước làm cả phòng đứng hình.

Nước ấy không chỉ bất ngờ. Nó trông sai.

Một nước đâm vai ở đường 5 đi ngược lại trực giác cờ vây cơ bản. Nước này xưa nay dùng để ép quân đối phương xuống thấp, bóp bớt ảnh hưởng của họ. Ở đây, nó có vẻ làm điều ngược lại – như thể đem đất tặng không thay vì siết lại. Bình luận viên khựng lại. Khán giả trố mắt. Ngay cả những kỳ thủ chuyên nghiệp dày dạn cũng chật vật giải thích thứ mình đang thấy.

Vậy mà nước đó lại hiệu quả.

Dần dần, ý đồ của nó mới lộ ra. Quân cờ ấy không nhắm tới cái lợi trước mắt. Thay vào đó, nó nối những vùng xa nhau trên bàn cờ, đỡ cùng lúc nhiều đám quân yếu và lặng lẽ chuẩn bị cho các đòn tấn công về sau. Thứ ban đầu trông như một sự nhượng bộ dần mở ra thành thế cờ hài hòa đến kinh ngạc. AlphaGo không theo quy ước của con người, nhưng nó theo logic – thứ logic vượt khỏi những khuôn hình đã định sẵn.

Đó là khoảnh khắc câu chuyện đổi chiều.

Cho tới lúc đó, người ta vẫn có thể tin AlphaGo chỉ là một kẻ bắt chước cực nhanh và cực kỷ luật, ghép lại những ý tưởng học được từ ván cờ của con người. Ở đây, cách giải thích ấy sụp đổ. Không kỳ thủ chuyên nghiệp nào chọn nước này. Không sách vở nào gợi ý nước ấy. Vậy mà cỗ máy tự tìm ra và tin tưởng đủ để đánh nó ra giữa sân khấu thế giới.

Sau ván đấu, chính Lee Sedol thừa nhận tầm vóc của chuyện này. Đây không phải một hệ thống mò mẫm trong kho dữ liệu. Nó có khả năng nghĩ ra những ý tưởng nguyên bản và đánh giá thế cờ theo những cách con người chưa hiểu nổi.

Cán cân tâm lý của loạt trận đổi hẳn, không thể quay lại. AlphaGo thắng ván hai và dẫn 2–0, nhưng tỉ số chỉ kể một phần câu chuyện. Mất mát sâu hơn nằm ở tầng nhận thức. Một niềm tin lâu đời – rằng sáng tạo là rào chắn cuối cùng máy móc không thể vượt – vừa bị chọc thủng.

Từ đây trở đi, loạt trận không còn là chuyện AlphaGo có thắng nổi hay không. Mà là chuyện phía con người có tìm ra nổi bất cứ điều gì cỗ máy chưa nhìn thấy hay không.

Sức ép và thích nghi: khi đổi lối chơi lại phản tác dụng

Với tỉ số bất lợi 2–0, loạt trận bước vào vùng tâm lý nguy hiểm. Ở đẳng cấp này, kỳ thủ không chỉ đánh với thế cờ trên bàn, mà còn đánh với chính bản năng của mình. Cơn thôi thúc phải làm gì đó khác đi trở nên áp đảo.

Sang ván ba, chiến lược của phía con người đổi rõ rệt. Thay vì yên vị trong những cấu trúc quen thuộc, khai cuộc đi thẳng vào xung đột. Quân áp sát nhau từ sớm, các đám quân bị chia cắt, bàn cờ đầy điểm yếu chưa giải quyết ở cả hai bên. Ý đồ rất rõ: tạo hỗn loạn, đẩy nhanh nhịp độ, kéo ván cờ ra khỏi sự kiểm soát bình thản, mạch lạc của AlphaGo.

Cách tiếp cận này dễ hiểu. Trước một hệ thống dường như đánh giá mọi thứ với sự chính xác lặng lẽ, phản ứng tự nhiên là tạo ra những thế cờ mà bản thân việc đánh giá cũng trở nên khó khăn. Lối chơi thiên về giao tranh từ lâu vẫn được coi là thành trì của con người – địa hạt của trực giác, của lòng gan dạ và khả năng đọc cảm xúc đối thủ.

Nhưng kinh nghiệm dạy một bài học phũ phàng: đổi lối chơi gốc rễ khi đang bị dồn ép thì hiếm khi có tác dụng.

Ván cờ trôi đi, AlphaGo xử lý mọi rắc rối với sự điềm tĩnh đến khó chịu. Các đám quân vẫn nhẹ. Nước nối xuất hiện vừa đúng lúc. Mọi lời đe dọa đều được ghi nhận, nhưng không bao giờ khiến nó phản ứng thái quá. Ở chỗ mà con người thấy buộc phải ép tấn công hay phòng thủ trước, cỗ máy luôn chọn nước giữ được sự mềm dẻo.

Cuộc giao tranh kéo dài hàng chục nước. Không một đám quân nào chết. Không có cú sụp đổ ngoạn mục nào. Thay vào đó, AlphaGo bước ra khỏi hỗn loạn với thứ quan trọng nhất: một khung lớn, vững chãi và lợi thế đất rõ ràng. Trận đánh dữ dội, nhưng kết cục lại lặng lẽ đến lạ.

Phân tích hiện đại về sau càng củng cố một sự thật khó nghe. Trong toàn bộ loạt trận trước với Fan Hui, ván Fan Hui đánh hay nhất lại chính là ván đầu – trước khi sức ép và nỗi tuyệt vọng ập đến. Anh càng cố ép ra kết quả thì độ chính xác càng giảm. Ở đây, kịch bản ấy lặp lại y hệt.

Hết ván ba, tỉ số là 3–0. Loạt trận coi như ngã ngũ. Lần đầu tiên, làng cờ vây phải đối diện một kết cục chưa ai chuẩn bị nghiêm túc: một huyền thoại đứng bên bờ vực thua trắng, không phải vì thiếu tài, mà vì đối thủ không hề nứt vỡ dưới sức ép.

Thứ còn lại không phải cuộc chiến giành chiến thắng, mà là cuộc vật lộn để tìm ý nghĩa.

Ván bốn: câu trả lời của con người

Đến ván bốn, kết cục loạt trận không còn gì để hỏi. Bị dẫn 3–0, Lee Sedol không thể thắng cả loạt, chỉ có thể trả lại đôi chút cân bằng cho câu chuyện. Những gì diễn ra sau đó không phải chuyện chỉnh lại chiến lược, mà là sự giải phóng tâm lý. Chẳng còn gì để mất, anh chơi thật thoải mái.

Suốt phần lớn ván cờ, mọi thứ trông như thể AlphaGo sẽ khép lại theo kiểu quen thuộc. Cỗ máy dựng một vùng ảnh hưởng lớn ở phía trên bàn cờ, còn Lee Sedol thì gom đất hiệu quả ở những chỗ khác, để lại vài quân chưa yên vị và tin vào khả năng cứu chúng sau này. Trung cuộc trôi đi, AlphaGo giữ khoảng cách chừng mười mục – ở đẳng cấp này, cách biệt đó thường báo hiệu một chặng về đích êm ả.

Rồi đến một khoảnh khắc không ai trong phòng giải thích nổi.

Trong một thế cờ tưởng như đã đóng, Lee Sedol tìm ra đúng một nước làm nổ tung mọi tiềm năng ẩn trên bàn cờ. Nước ấy đánh thức những điểm yếu tưởng chẳng liên quan, nối các mối đe dọa xa nhau thành một ý đồ duy nhất và đẩy AlphaGo vào vùng đất lạ. Nó không chỉ đe dọa một kết cục cục bộ, mà thách thức toàn bộ cách cỗ máy đánh giá thế cờ.

Đó chính là nước sau này đi vào huyền thoại với tên gọi nước 78.

Với những công cụ AI mạnh hơn rất nhiều của hôm nay, giới phân tích biết một điều khó chịu: xét khách quan, nước đó lẽ ra không ăn thua. Ngay cả sau nước ấy, Đen vẫn thắng với cách biệt thoải mái. Nhưng hiểu biết ấy thuộc về tương lai. Ngày hôm đó, trước phiên bản AlphaGo của ngày hôm đó, nước cờ này đánh trúng một điểm mù.

AlphaGo không tìm ra lời đáp đúng. Hết nước thiếu chính xác này đến nước thiếu chính xác khác. Lối chơi vốn chắc nịch của cỗ máy trở nên do dự và chệch choạc. Lee Sedol chớp cơ hội một cách chuẩn xác, biến hỗn loạn thành mạch lạc và cứu sống những quân vừa nãy còn tưởng chết chắc.

Lần đầu tiên và duy nhất trong loạt trận, AlphaGo tuột tay.

Lee Sedol thắng ván đó, và phản ứng thì phi thường. Anh từng đoạt nhiều danh hiệu thế giới, nhưng chưa chiến thắng nào được ăn mừng dữ dội đến thế. Tràng vỗ tay phủ kín căn phòng. Sự nhẹ nhõm, lòng ngưỡng mộ và cả thứ gì đó gần với sự bất khuất lan khắp mọi người.

Bảng tỉ số vẫn là 3–1. AlphaGo vẫn áp đảo. Nhưng con người vừa giành lại một thứ gì đó cốt tử. Ván cờ ấy chứng minh rằng ngay cả một hệ thống siêu phàm cũng có thể bị bất ngờ – không phải bởi sức mạnh tính toán thô, mà bởi một ý tưởng không ai khác nhìn ra.

Sau Lee Sedol: khi trần giới hạn biến mất

Loạt trận với Lee Sedol khép lại, DeepMind đã cho thế giới thấy một điều không thể chối cãi: trí tuệ nhân tạo giờ mạnh hơn mọi kỳ thủ cờ vây. Giả định lâu đời rằng cờ vây là biên giới cuối cùng chỉ dành riêng cho con người rốt cuộc đã sụp đổ.

Nhưng câu chuyện chưa dừng ở đó.

Phiên bản AlphaGo ngồi trước Lee Sedol đã mạnh hơn hẳn phiên bản hạ Fan Hui chỉ vài tháng trước đó. Câu hỏi bật ra rất tự nhiên: chuyện gì sẽ xảy ra nếu hệ thống này có thêm thời gian để luyện?

Câu trả lời đến trước khi năm đó khép lại.

Tháng 12/2016, một tài khoản lạ xuất hiện trên server cờ vây Tygem. Nó thách đấu những kỳ thủ mạnh nhất thế giới – và hạ sạch. Sáu mươi ván. Sáu mươi trận thắng. Ban đầu không lời giải thích nào, chỉ có sự ngỡ ngàng lặng lẽ. Chẳng bao lâu, mọi người hiểu ra đây lại là một bước tiến hóa nữa của chính dự án đó, về sau được gọi là AlphaGo Master.

Năm sau, AlphaGo Master đối đầu kỳ thủ mạnh nhất Trung Quốc, Ke Jie, trong một trận đấu chính thức. Kết quả dứt khoát. Ke Jie không tìm nổi một điểm tựa. Loạt trận khép lại với tỉ số 3–0. Đến lúc đó, AlphaGo đã đạt tới thứ chỉ có thể gọi là đẳng cấp siêu phàm.

Vậy mà DeepMind vẫn chưa dừng lại.

AlphaGo Zero và dấu chấm hết cho khuôn mẫu của con người

Năm 2017, một hệ thống khác hẳn ra mắt: AlphaGo Zero. Khác mọi phiên bản trước, nó luyện mà không dùng lấy một ván cờ nào của con người. Không kho ván chuyên nghiệp. Không khai cuộc thừa kế. Không kinh nghiệm truyền đời. Nó học cờ vây hoàn toàn từ con số không.

Ban đầu, lối chơi của nó hỗn loạn – gần như ngẫu nhiên. Nhưng qua vô số ván tự đấu, nó dần hình thành cách hiểu riêng về môn cờ này. Theo thời gian, nó vượt qua mọi phiên bản AlphaGo trước đó. Khi đọ trực tiếp, AlphaGo Zero thắng AlphaGo Master 89 trên 100 ván.

Hệ quả kéo theo thật đáng lo. Ước tính cho thấy AlphaGo Zero mạnh hơn phiên bản từng đánh với Lee Sedol khoảng ba quân chấp. Nếu DeepMind chờ thêm một năm nữa rồi mới tổ chức trận đấu ở Seoul, kết quả hẳn đã chẳng kịch tính hay sít sao. Nhiều khả năng đó sẽ là một cuộc áp đảo hoàn toàn.

Hoàn tất công trình đồ sộ ấy, DeepMind công bố phương pháp của mình. Các nhóm phát triển khác tái hiện được quy trình, nên ngày nay có nhiều AI cờ vây ở mức siêu phàm. Ở tầm đó, phân biệt hơn kém gần như không còn ý nghĩa. Ngay cả những công cụ miễn phí như KataGo giờ cũng chơi vượt xa mọi kỳ thủ chuyên nghiệp.

Sau loạt trận, Lee Sedol có những chiêm nghiệm chạm rất sâu vào nhiều kỳ thủ. Bao thế hệ vẫn tin cờ vây là biểu hiện tột cùng của sáng tạo con người. AlphaGo thách thức niềm tin đó. Nó phơi bày lối chơi của con người đã trở nên bảo thủ và khuôn sáo tới mức nào: những thói quen truyền từ thầy sang trò, củng cố bằng truyền thống chứ không phải bằng khám phá.

Trớ trêu thay, giờ đây khi AI thành thước đo của sự hoàn hảo, kỳ thủ lại có nguy cơ cứng nhắc y như cũ – chỉ khác là với một bộ nước đi “đúng” khác mà thôi.

Rốt cuộc, thứ AlphaGo thay đổi không chỉ là lý thuyết khai cuộc, dù cuộc lột xác ấy đúng là không thể đảo ngược. Những ý tưởng gây sốc năm 2017, chưa đầy mười năm sau, đã thành chuyện thường ngày. Thay đổi sâu hơn nằm ở góc nhìn. Cờ vây trở nên lớn hơn chính truyền thống của mình, và sáng tạo không còn do riêng trực giác con người định nghĩa.

Quy mô của bước ngoặt này lớn tới mức một bài viết không chứa nổi. Hệ quả vẫn đang tiếp diễn và xứng đáng có một bài phân tích riêng.

Còn bây giờ, bàn cờ vẫn ở đó. Quân cờ vẫn ở đó. Và thử thách vẫn y như xưa: tạo ra một điều gì đó có ý nghĩa, ngay cả khi sự hoàn hảo không còn thuộc về con người.