Chọn bộ cờ vây phù hợp với bạn - Phần 2: bàn cờ

Phần 1 của loạt bài này mở đầu bằng lý do vì sao tôi cho rằng nhiều người nên chơi cờ vây trực tiếp hơn. Cái thú của cờ vây nằm rất nhiều ở cảm giác chạm tay, nhưng cũng nằm ở không khí bạn bè cởi mở. Nếu chưa đọc Phần 1, bạn nên xem qua trước. Quân cờ đã bàn rồi, giờ chúng ta chuyển sang bàn cờ, xem từng loại được gì và mất gì. 

Chúng ta dành rất nhiều thời gian nhìn bàn cờ, chạm vào mặt gỗ và nghe tiếng quân đặt xuống. Phần 2 đi sâu vào các kiểu bàn cờ và những loại gỗ dùng để đóng bàn. Phần 3 sẽ là hướng dẫn chăm sóc, để bạn giữ bộ cờ bền lâu. 

Tôi là Solomon, chơi cờ vây từ năm 2001 và hiện là 3 dan AGA. Năm 2020 tôi bắt tay vào phục chế dụng cụ cờ vây Nhật xưa, một số món đang bán tại cửa hàng BadukClub. Bạn có thể liên hệ với tôi qua [email protected] để được tư vấn hoặc định giá dụng cụ.

Chọn bàn cờ nào?

Bàn cờ vây có đủ loại, xin được cũng có mà mua cũng có. Nhiều người còn thích tự tay đóng lấy – cờ vây là sân chơi cho sự sáng tạo, và đây chỉ là một trong vô số cơ hội.

Có một điều thú vị: bàn cờ vây không vuông. Bàn tiêu chuẩn rộng khoảng 42cm, dài khoảng 45cm, vừa với quân cờ chuẩn 22mm. Dáng chữ nhật ấy là để bù cho hiệu ứng thị giác “rút ngắn theo chiều sâu”. Mọi thứ đều hình chữ nhật – cả bàn cờ, cả từng ô lưới, lẫn toàn bộ lưới kẻ. Nhìn từ đầu bàn, đúng chỗ người chơi ngồi, những hình chữ nhật ấy lại hóa vuông.

Một ô trên lưới kiểu Nhật rộng 22mm, dài 23,7mm. Bàn và quân của Hàn Quốc có thể nhỏ hơn đôi chút, còn bàn Trung Quốc thì ngược lại, quân thường to hơn một chút. Chẳng hạn ô trên lưới kiểu Trung Quốc có thể vào khoảng rộng 23,33mm và dài 24,22mm.

Ảnh trên cho thấy rõ các ô hình chữ nhật. Nhưng bàn 9×9 này gần như không chừa mép, nên quân đặt ở đường 1 rất dễ rơi ra ngoài. 

Cách đóng bàn cờ

Bàn cờ đóng kiểu gì chủ yếu phụ thuộc vào độ dày. Hàng sản xuất hàng loạt thường mỏng và nhẹ, làm liền một tấm (giấy, nhựa hoặc MDF). Nhưng phần lớn người chơi vẫn thích bàn gỗ vì đẹp hơn. 

Làm bất cứ thứ gì bằng gỗ cũng phải tính đến chuyện gỗ cong vênh. Hút ẩm hay mất ẩm nhanh, gỗ sẽ vênh, xoắn hoặc võng lòng máng. Vênh thế nào thì tùy cách xẻ tấm gỗ ra khỏi thân cây. Phần tâm cây tuyệt đối không được nằm trong tấm bàn thành phẩm, vì gỗ ở đó rất hay xoắn và nứt. Củi bao giờ cũng hong khô một thời gian rồi mới bổ, chính vì gỗ co lại theo mọi hướng và tự nứt toác từ tâm ra. 

Ảnh trên là tấm bàn mà lẽ ra không ai nên đóng. Vết nứt tỏa từ tâm cây đi mọi hướng, có cả một vết nứt to ngay trên mặt chơi. 

Vì không được dùng phần tâm cây, muốn có một tấm bàn cờ nguyên khối thì cần đến một cây rất lớn (trừ khi ghép nhiều mảnh lại với nhau). Trong nghề mộc có ba kiểu xẻ chính để rã thân cây:

Nói gọn: bàn xẻ tiếp tuyến có vân mặt rất đẹp nhưng lâu ngày dễ võng lòng máng. Bàn xẻ xuyên tâm ít cong vênh nhất, bù lại phí gỗ nhiều hơn và vân nhìn kém thú vị. Bàn xẻ nghiêng tâm ổn định khá tốt, nhưng hầu hết các mặt chỉ có vân sọc thẳng và vẫn có thể bị xoắn. Ở mấy tấm ảnh tiếp theo, bạn hãy để ý vòng năm và thử hình dung mảnh gỗ ấy vốn nằm ở đâu trong thân cây.

Tấm bàn kaya xẻ tiếp tuyến này đang hơi võng lòng máng. Tất nhiên chuyện đó không ảnh hưởng đến ván cờ, nhưng muốn phục chế thì phải nhờ thợ bào phẳng đều rồi kẻ lại lưới.

Tấm shin kaya này xẻ xuyên tâm. Không thấy dấu vết của tâm cây, nhưng có thể hình dung tâm nằm ngay phía trái, còn mặt gỗ thì chỉ toàn gỗ lõi. Bên phải không hề thấy gỗ dác – phần sát vỏ cây – nên cây này hẳn phải to khủng khiếp! Vòng năm thưa đều nhau, nên gỗ có nở ra hay co lại đôi chút cũng không ảnh hưởng mấy đến dáng chung của tấm bàn. Bàn mỏng cũng dùng gỗ xẻ xuyên tâm hoặc xẻ nghiêng tâm chính vì lý do đó. 

Sau khi đẽo xong những khối lớn để làm bàn cờ có chân cho cờ vây và shogi, thợ Nhật tận dụng các mảnh nhỏ hơn làm bàn cờ để bàn. Bàn kaya chất lượng cao dưới 6cm thường ghép từ nhiều mảnh gỗ xẻ nghiêng tâm (2 đến 7 mảnh), dán lại như thế này:

Bàn rẻ tiền hơn, chẳng hạn bàn gấp, thường làm từ 2 mảnh gỗ xẻ nghiêng tâm hoặc xẻ xuyên tâm, nối với nhau bằng bản lề ở giữa. Riêng tôi vẫn dành một góc trong lòng cho những tấm bàn kiểu cũ ghép mộng, nhưng loại còn lành lặn giờ hiếm lắm:

Chất liệu rất đa dạng

Để bạn dễ cân nhắc, tôi sẽ chấm điểm các chất liệu bàn cờ theo thứ tự từ rẻ đến đắt. Chất liệu nào cũng có cái hay và cái dở.

Bìa cứng ★☆☆☆☆

Giấy thì rẻ, mà ép plastic vừa nhanh vừa bền hơn hẳn. Loại bàn này rất hợp với câu lạc bộ trong trường: hàng chục bộ cất gọn một chỗ, phát ra cũng nhanh. Học sinh và giáo viên ở Mỹ có thể xin bộ cờ nhập môn miễn phí từ American Go Foundation cho lớp học hoặc thư viện (ngoài ra còn có khoản tài trợ đối ứng lên tới $200 cho dụng cụ và $1.000 cho lương giáo viên dạy cờ). 

Điểm trừ: bàn nhẹ và ọp ẹp. Mặt bàn có thể trơn tay, khiến quân khó nằm yên – lên bàn to hơn và ván dài hơn thì thành vấn đề thật sự. Đặt quân xuống, tiếng nghe cũng không đã tai.

Ván sợi mật độ trung bình (MDF) ★★☆☆☆

MDF là vật liệu công nghiệp, làm từ sợi gỗ, keo resin và sáp. Ép nóng dưới áp lực, hỗn hợp ấy thành tấm ván – rất tiện để làm nhanh những chiếc bàn giá rẻ. Khác gỗ thật, MDF không có mắt gỗ. Bàn MDF nhẹ nên rất hợp mang đi. Nếu bạn điều hành một câu lạc bộ và thường xuyên phải chở nhiều bộ cờ, loại này đúng là cứu tinh.

Điểm trừ: MDF không bền. Tỉ trọng thấp nên cầm thấy ọp ẹp như một cái thùng các-tông. Yếu nên dễ xước, dễ móp và dễ hỏng vì ẩm. Hỏng rồi thì chịu, không sửa được.

Tre ★★☆☆☆

Tre rẻ mà chắc. Ép nhiều lớp chồng lên nhau là có thể ghép thành một tấm bàn lớn. Màu tre vàng dịu, rất hợp làm bàn cờ vì tôn được cả quân đen lẫn quân trắng.

Điểm trừ: tre cứng nên quân gõ xuống nghe chát. Tre thường phủ một lớp polyurethane, vừa trơn vừa bóng – trơn thì quân hay trượt, bóng thì lóa mắt rất khó chịu. Dù có lớp phủ, bàn kém chất lượng vẫn khô nứt, mà sửa thì không bõ công. 

Vân sam trắng ★★★☆☆

Cây lá kim lớn nhanh, nên rất hợp làm bàn cờ: gỗ xẻ xuyên tâm hoặc xẻ nghiêng tâm đều được, kích thước ổn định hơn. Ổn định thì ít nguy cơ cong vênh và nứt. Vân gỗ rất thẳng nên bàn làm ra không có những đường vân gây rối mắt. Loại gỗ này hay được gọi là “shin kaya”, vì đây là bản nhái rẻ tiền của kaya. 

Điểm trừ: vân sam màu rất nhạt, đẹp lắm cũng chỉ tới sắc vàng tái. Gỗ cứng vừa phải nên tiếng quân đặt xuống chỉ tạm ổn. 

Agathis ★★★✬☆ 

Gỗ agathis chủ yếu trồng ở Đông Nam Á. Rất đặc, rất ổn định và rất cứng. Bàn agathis dùng mấy đời cũng chưa hỏng. Nhìn là nhận ra ngay, vì tia gỗ tạo thành những vệt vuông góc cắt ngang thớ (nhân nói chuyện thớ, đây là ví dụ đẹp về gỗ xẻ nghiêng tâm).

Điểm trừ: màu và vân đều nhạt nhòa. Rất nặng nên khó mang đi. Tiếng quân đặt xuống vẫn còn đanh.

Tuyết tùng (hiba, hinoki) hoặc bạch quả ★★★★☆

Mấy loại gỗ này đặc, lại có sắc vàng thuần rất hợp làm bàn cờ. Bàn MDF cũng thường nhuộm đúng sắc vàng ấy, vì màu này đủ sáng để tạo tương phản cao khi thi đấu. 

Điểm trừ: bàn nặng và đắt.

Katsura hoặc gỗ bách ★★★★☆ 

Hai loại gỗ này đặc, nhưng tiếng quân gõ xuống êm hơn hẳn những loại kể trên. Bách Đài Loan và katsura (cercidiphyllum japonicum) đều có sắc đỏ cam rất đẹp, tông trầm ấy khiến mắt dễ chịu hơn. Vòng năm thường rất tròn và cân đối.

Điểm trừ: chủ yếu là giá – hai loại gỗ này giờ ít còn được khai thác để đóng bàn cờ. Cây thường xẻ theo kiểu tiếp tuyến, nhưng độ ổn định kích thước hiếm khi thành vấn đề.

Kaya ★★★★★

Kaya (Torreya nucifera, một loài cây lá kim thuộc họ Thanh tùng, đôi khi được gọi là thanh tùng nhục đậu khấu Nhật Bản) từ lâu đã là ông vua trong các chất liệu làm bàn cờ. Làm đúng bài thì phải hong gỗ suốt 10 năm để giữ lại nhựa đỏ bên trong (kỹ thuật sấy hiện đại rút ngắn được công đoạn này). Nhờ vậy, gỗ có xoắn thì cũng xoắn xong trước khi bào thành hình. Đặc mà mềm, kaya làm tiếng quân đặt xuống êm hẳn. Gỗ sờ vào rất dễ chịu, lại thoảng mùi ngọt như quế và đinh hương. Màu caramel dịu mắt, còn vân đầu thớ lượn sóng thì như dấu vân tay, khiến tấm nào cũng có nét riêng.

Điểm trừ: loại này đắt, càng tìm bàn dày xẻ nghiêng tâm hay xẻ xuyên tâm thì càng đắt. Màu gỗ cũng đẩy giá lên: người chơi chuộng gỗ sẫm từ miền nam Nhật Bản hơn gỗ nhạt từ miền bắc Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc. Muốn bền nhất thì mỗi năm nên bảo dưỡng bàn kaya một lần. Nặng mà mềm, nên vừa khó xê dịch vừa dễ xước.

Nhiều nghệ nhân nghĩ ra đủ cách trang trí bàn cờ vừa mới lạ vừa thú vị. Ở Nhật, bàn sơn mài rất được chuộng, còn ở Hàn Quốc là bàn khảm xà cừ. Cửa hàng BadukClub luôn có sẵn nhiều loại bàn, ngoài ra chúng tôi nhận đặt riêng theo yêu cầu. Săn tìm những món cổ hiếm là việc lúc nào chúng tôi cũng thích, miễn là hợp túi tiền của khách.

Còn nhiều nữa…

Bàn cờ nhiều kiểu đến mức không thể kể hết. Từ bàn treo giảng bài cho tới bộ nam châm mang đi, chúng tôi còn làm cả bộ nổi cho người khiếm thị. Bạn có thể tự in 3D một bộ 9×9 ở thư viện gần nhà. Muốn tận tay sờ thử, hãy đến một buổi gặp mặt chơi cờ và xem mọi người đang dùng gì. Bạn cũng có thể ghi tên mình lên Bản đồ BadukClub để tìm bạn chơi quanh mình. 

Khi chơi, bạn hãy để ý dáng nhìn, âm thanh và cảm giác chạm tay của từng loại bàn. Rồi tự quyết xem loại nào hợp với mình.

Đọc thêm:

Hồi mới quan tâm đến dụng cụ cờ vây Nhật xưa, tôi thấy bài “In Pursuit of Elegance: A Survey of the Best in Go Equipment” của John Fairbairn rất hữu ích. Bài đó là Chương 9 trong cuốn The Go Player’s Almanac của Richard Bozulich. Muốn biết kỹ hơn về dụng cụ cờ vây xưa, bạn có thể xem trang giới thiệu này. Còn về cách bảo quản, mời xem Hướng dẫn chăm sóc của tôi.