15 câu ngạn ngữ cờ vây kỳ thủ nào cũng nên biết

Cờ vây phức tạp gần như vô tận, nhưng vẫn có những dạng lặp đi lặp lại đều đặn và đáng tin đến mức qua hàng thế kỷ, người chơi đã đúc chúng thành những câu ngắn gọn, dễ nhớ. Mỗi câu như vậy gói lại một nguyên tắc chiến lược hoặc chiến thuật nền tảng, soi đường cho bạn hiểu ván cờ theo cách mà nếu tự mò mẫm thì phải mất nhiều năm, đồng thời nuôi dần thứ trực giác mà những kỳ thủ mạnh dường như sinh ra đã có.

Bài này chỉ chọn những câu người mới hiểu ngay và dùng được ngay. Khác với các câu trừu tượng hơn, đòi hỏi bối cảnh chiến lược sâu hoặc khả năng đọc cờ tinh tế, mười lăm nguyên tắc dưới đây rất cụ thể và thiết thực: ngay ván tới bạn đã có thể đem ra dùng.

Cùng xem nhé.

1. Đường 4 lấy ảnh hưởng, đường 3 lấy đất, đường 2 để cứu nguy

Ở khai cuộc, quân chủ yếu đặt trên đường 3 và đường 4. Ta gọi các nước ấy lần lượt là thấp và cao (bố cục Trung Quốc cao, nước kẹp thấp, v.v.), và khác biệt giữa hai loại – tưởng như vặt vãnh với người mới – có thể làm ván cờ đi theo hướng khác hẳn.

Quân trên đường 3 phát huy hiệu quả cao dọc biên, quây được đất chắc; quân trên đường 4 tỏa ảnh hưởng ra ngoài, dùng để tấn công đám quân đối phương và dựng những khung đất lớn. Đi đường 2 ở giai đoạn đầu ván gần như bao giờ cũng vừa nhỏ vừa thủ; hãy để dành những nước ấy cho lúc cần nối một đám quân đang bị dọa hoặc cứu cho đám ấy sống.

Ở khai cuộc, nên dùng cả nước đường 3 lẫn nước đường 4 để có thế cờ cân bằng.

2. Một quân mở hai, hai quân mở ba

This proverb describes optimal extensions. From a single stone on the third or fourth line, extend two spaces. From two stones – the minimum height for a wall – extend three, and so forth up to around five or six stones, beyond which invasions become likely regardless of the extension. Nearby friendly or enemy stones may require adjustments, but the general rule of extending one more point than the height of the wall is a reliable default to aim for. Extensions that follow this proverb are neither overconcentrated nor easily invaded: close enough to stay connected and spacious enough to grow; many difficulties that arise later in a game can be traced back to stones extended too timidly or too greedily in the opening.

Khoảng mở biên lý tưởng từ tường một, hai, ba và bốn quân. 

3. Đối xứng thì đánh vào giữa

Đánh vào tâm một hình đối xứng thường là chìa khóa tạo ra miai (hai điểm liên quan, ngang giá nhau – đối phương lấy điểm này thì mình lấy điểm kia). Khi hai bên của hình cờ giống hệt nhau, đi vào giữa thường giúp mình làm mắt, nối quân hoặc vây đất ở bên nào cũng được, tùy mục tiêu chung.

Câu này thường nói về các thế sống chết mang tính chiến thuật, nhưng cũng áp dụng được cho những quyết định chiến lược: khi hai thế quân soi gương nhau, điểm giữa thường là điểm cốt yếu của cả hai bên, ai đi trước ở đó thì giành luôn lợi thế về thế trận (xem câu 6).

A, B, C, D và E vừa là điểm đối xứng, vừa là điểm cốt yếu của cả hai bên. 

4. Ponnuki đáng ba mươi mục

Đây là một trong những câu ngạn ngữ cờ vây nổi tiếng nhất. Không cần hiểu con số ba mươi theo nghĩa đen: con số lớn như vậy là để nhấn mạnh sức nặng và tiềm năng của ponnuki. Hình quả trám còn lại sau khi ăn một quân đơn lẻ đáng giá hơn hẳn số đất vây được ngay lúc đó, bởi nó tỏa sức mạnh và ảnh hưởng ra bốn phía, gần như miễn nhiễm với mọi đòn tấn công của đối phương.

Quy tắc an toàn: hễ có cơ hội tạo ponnuki thì chớp lấy ngay, và ngược lại, đừng bao giờ tặng đối phương một ponnuki. Cứ theo quy tắc ấy cho tới khi bạn hiểu rõ các ngoại lệ đủ để phá lệ.

Ponnuki tỏa ảnh hưởng ra bốn phía. 

5. Khai cuộc không có nước dọa cướp

Nước dọa cướp là nước đe dọa đủ nặng để buộc đối phương phải đáp ở chỗ khác trên bàn, nhờ đó mình ăn lại được cướp. Đầu ván, khi bàn cờ còn gần như trống trơn, rất khó tạo được lời dọa thật sự đáng sợ. Những nước dọa cướp lợi hại của trung cuộc và thu quan – cắt rời cả dãy quân dài hay giết một đám góc bị bỏ lẻ – lúc này đơn giản là chưa có. Vì thế, khơi mào đấu cướp sớm gần như bao giờ cũng bất lợi cho chính người khơi mào. Nếu một chuỗi nước dẫn tới cướp ngay ở khai cuộc, hãy tìm đường khác, kẻo thiệt nặng tại chỗ và có khi mất luôn cả thế thượng phong.

Đen khơi mào cướp bằng 1. Trắng dọa cướp ở 2, nhưng Đen cứ làm ngơ, ăn cướp ở 3 rồi nối lại.

6. Điểm cốt yếu của đối phương cũng là của mình

Trong cờ vây, điểm cốt yếu hiếm khi trung lập. Điểm làm đối phương mạnh lên hay yếu đi thường có tác dụng trái chiều với quân nhà, và ngược lại cũng vậy. Điều này đúng với nước mở biên, nước nối, nước đả nhập, các thế sống chết và gần như mọi tình huống hiện ra trên bàn cờ. Điểm then chốt của mình không phải lúc nào cũng đúng y nước họ muốn đi, nhưng thường nằm cùng một khu vực. Chiếm được điểm ấy trước là vừa nâng thế cờ nhà, vừa phá thế cờ họ.

Từ câu này rút ra một hệ quả hữu ích: nếu một nước không lớn lắm với đối phương thì nhiều khả năng cũng chẳng lớn với mình, kể cả khi nó buộc họ phải đáp (xem câu 13).

A, B và C là điểm cốt yếu của cả hai bên.

7. Năm đám còn sống được, đám thứ sáu thì chết

Có quá nhiều đám quân trên bàn là chuyện nguy hiểm. Càng chia ra nhiều đám riêng lẻ thì tổng số mắt cần có để sống càng lớn. Vì vậy, những đám dùng chung mắt bao giờ cũng dễ nuôi sống hơn. Hơn nữa, lắm đám quân cũng là cơ hội để đối phương chia cắt hai ba đám cùng lúc và kiếm lời đậm trong lúc mình phải chạy đỡ từng đám một.

Luật Trung Quốc thời xưa thậm chí còn trừ điểm theo kiểu “thuế đám quân”, phản ánh đúng gánh nặng chiến lược mà nhiều đám quân mang lại. Vậy nên, nếu trên bàn đã có vài thế cờ chưa yên, hãy bồi cho chúng chắc lại trước khi mở thêm chỗ mới. Nối quân nhiều nhất có thể, và cố giữ sao cho mỗi lúc chỉ có tối đa một đám quân yếu.

Shin Jinseo (1p) vs. Chen Hao (4p) tại giải Young Stars, 2013. Đen không nuôi sống nổi đám quân thứ sáu và thua ván. 

8. Đừng đẩy từ phía sau

Khi quân đối phương đã kéo thành một hàng thẳng, đẩy từ phía sau thường chỉ giúp họ đi đúng tới chỗ họ muốn – chốt chặt phần đất tiềm năng hoặc dựng ngoại thế đúng hướng họ nhắm. Nước của mình phải bó hẹp thế cờ của họ, chứ không phải đưa đường cho họ. Nếu thấy mình cứ đẩy mà thế của họ tốt lên nhiều hơn thế của mình, hãy tính chuyện vượt lên trước bằng một nước nhảy cách hai hoặc một nước keima để giành lại thế chủ động, hoặc đổi hẳn hướng, áp từ phía mà quân nhà thật sự có sức nặng tấn công.

Vài ví dụ đẩy từ phía sau sai cách. Ở mọi trường hợp, nước 4 nên đi ở A. 

9. Đừng bỏ qua nước đâm vai

Đâm vai là nước đặt chéo phía trên quân đối phương, thường dùng để bóp bớt một khung đất đang lớn dần, đồng thời dựng ảnh hưởng cho mình. Ưu điểm chính của nước này là gần như không thể bị vây, vì lối ra trung tâm luôn rộng – khác hẳn một nước đả nhập sâu.

Tuy không hung hăng bằng nước áp sát, đâm vai vẫn là một lời khiêu khích buộc phải đáp: làm ngơ là để đối phương thoải mái nống vào khung đất nhà, gặm mất đất của mình mà thế trung tâm của họ lại chắc thêm.

Gặp nước đâm vai, cách đáp đúng là giữ lấy khung đất bằng cách vươn quân mình lên sát quân họ.

Các nước 1 đều là đâm vai, nhằm bóp bớt tiềm năng phát triển của đối phương.

10. Bẻ vào đầu hai hoặc ba quân

Bẻ (hane) là nước đặt theo đường chéo, xuất phát từ quân nhà đang chạm vào quân hoặc đám quân đối phương, vòng qua đầu chúng để chặn đường mở rộng. Đây là nền tảng của kỹ thuật giao tranh: bẻ vào đầu hai hoặc ba quân xếp hàng là gây sức ép lớn nhất, vừa bịt đường chạy vừa để lại khuyết tật trong hình cờ của họ. Nước này đặc biệt hiệu quả vì vừa xiết khí cả dãy quân vừa bó hẹp ảnh hưởng của chúng, buộc đối phương phải nhượng bộ ngay và giúp mình chốt lợi thế tại chỗ.

Hệ quả của câu này: cũng vì đúng những lý do ấy, đừng bao giờ để đối phương bẻ vào đầu hai hoặc ba quân của mình.

Các nước 1 bó chặt thế cờ đối phương, đồng thời nới rộng thế của bên đi nước bẻ. 

11. Bị áp sát thì bẻ

Khi đối phương áp sát – đặt quân dính ngay cạnh quân mình – thì bẻ thường là cách đáp đúng: hình cờ giữ được nét đẹp, còn họ thì khó mà yên vị. Nước áp sát vốn là nước giao tranh, đi với ý đồ khuấy cho rối; nước bẻ nhận lời thách ấy trên thế có lợi, bằng cách giành luôn quyền chủ động. Những cách đáp bị động hơn, như vươn ngang hay lùi lại, thường là nhường lợi thế tại chỗ mà chẳng được đền bù tương xứng.

Cũng nên lưu ý: vì nước áp sát thường làm bên đỡ mạnh lên qua những cuộc đổi chác chắc chắn tại chỗ (chẳng hạn bằng nước bẻ), nên áp vào quân góc ngay đầu ván nhìn chung bị coi là bất lợi cho chính bên áp.

Vài ví dụ đáp nước áp sát bằng nước bẻ. 

12. Thêm quân thứ hai rồi thí cả hai

Khi một quân đã hết đường cứu, bản năng mách bảo hãy bỏ luôn. Nhưng nước đúng lại thường trái với bản năng: thêm quân thứ hai – không phải để cứu, mà để cái thí ấy đáng giá hơn. Kỹ thuật quen thuộc này, bồi thêm cho một đám rồi mới buông, có ích trong nhiều tình huống: tăng khí để buộc đối phương tốn thêm nước mới ăn được; bóp chỗ làm mắt của họ; ngăn không cho sinh cướp, và nhiều nữa.

Quân đã phải chết thì hãy làm cho cái chết ấy đắt nhất có thể với đối phương.

Ví dụ về cách nống một quân thí lên thành hai. Góc dưới bên phải là phần tiếp theo của góc trên bên trái. 

13. Don’t Atari Automatically

Giống như nước chiếu trong cờ vua, đặt một quân hay một đám quân vào thế atari (đe bắt) không phải lúc nào cũng hay. Một nước atari đi chỉ để ép đối phương phải đáp thường chẳng được gì ngoài việc cho họ cơ hội vá lại thế cờ, xóa sạch những chỗ yếu tiềm tàng lẽ ra sau này còn khai thác được. Người mới đặc biệt khó cưỡng lại thôi thúc đe bắt, ngay cả khi thấy rõ nước ấy chỉ giúp đối phương. Trước khi đi, hãy tự hỏi: nước này có lợi gì cho thế cờ của mình lúc này? Nước ấy có làm thế của họ chắc thêm không? Để dành một nước atari thường là lựa chọn tốt hơn về mặt chiến lược, nhất là khi nhờ vậy mà hình cờ đối phương còn nguyên tật. Đôi khi đó lại chính là nước dọa cướp mình cần về sau. Nói chung, atari phải đi có chủ đích rõ ràng, chứ không phải theo phản xạ.

Vài nước atari dở: đối phương mạnh lên, còn bên đi thì để hở điểm cắt. 

14. Nets Are Better Than Ladders

Khi bắt quân đối phương, khóa quân – vây lỏng nhưng bịt hết mọi đường chạy – đáng tin hơn chinh quân, vốn lùa quân họ chạy theo hình cầu thang ra phía biên. Chinh quân phụ thuộc vào điều kiện cụ thể trên bàn: chỉ cần một quân phá chinh nằm đâu đó trên đường lùa là cả chuỗi nước hỏng, mà quân ấy còn thành nước ép miễn phí cho đối phương. Khóa quân thì chắc chắn tại chỗ, bên kia bàn cờ có chuyện gì cũng không ảnh hưởng. Vậy nên khi được chọn giữa hai đòn, hãy chọn khóa quân. Bài học rộng hơn là: trong giao tranh, nên ưu tiên những đòn ít phụ thuộc vào các thế cờ ở xa.

A, B, C, D và E là những nước khóa quân đối phương, chặt hoặc lỏng. 

15. If You Don’t Know Ladders, Don’t Play Go

Nghe thì nặng lời, nhưng đúng là như vậy. Chinh quân là một trong những yếu tố chiến thuật căn bản nhất của cờ vây; đọc sai một đường chinh rồi bắt hụt không chỉ là kiểu thua đau nhất, mà còn hoàn toàn tránh được nếu chịu đọc kỹ.

Đừng để câu ấy làm nản lòng, hãy coi đó là một lời chỉ dẫn: bỏ chút công ra học chinh quân cho đến nơi đến chốn. Đọc chậm và kỹ, hình dung từng nước cho tới khi chắc chắn tuyệt đối về kết quả rồi mới đi. Chinh quân xuất hiện trong gần như mọi ván, nên công sức bỏ ra học kỹ thuật này sinh lãi vô cùng.

Chinh quân ở □, ○ và △ có lợi cho bên nào?

Thấm xong mười lăm nguyên tắc trên, còn một điều cuối cùng, cũng là điều quan trọng nhất:

Đừng theo ngạn ngữ một cách mù quáng.

Câu nào cũng có ngoại lệ, mà cờ vây thì phức tạp đến mức không thể có luật tuyệt đối. Đem một câu ngạn ngữ ra dùng máy móc mà không hiểu nghĩa thì cũng tai hại chẳng kém gì không biết câu ấy.

Các nguyên tắc trên mô tả cái thường đúng, cái chạy được trong đa số thế cờ, cái nên chọn mặc định khi còn phân vân. Nhưng từng tình huống cụ thể có thể đòi hỏi cách chơi khác. Có lúc đường 4 lại quá chậm, không kịp phát triển thế cờ; có lúc đẩy từ phía sau mới đúng; có lúc phải đe bắt ngay lập tức.

Ngạn ngữ không phải luật để tuân theo mù quáng, mà là những cố vấn đáng tin, giúp bạn định hướng khi ra quyết định và bắt lỗi trước khi lỗi kịp xảy ra. Chơi nhiều, học kỹ, trực giác và phán đoán dần chín; lúc ấy kinh nghiệm sẽ tự cho bạn thấy sắc thái và giới hạn của từng câu – và thấy cả những thế cờ đòi hỏi một cách chơi hoàn toàn khác.

Suy cho cùng, cờ vây không phải là chuyện học thuộc cái khôn của người khác, mà là chuyện tự mình vun trồng lấy.

Nguồn tham khảo:

Essential Go Proverbs, của John Powers (https://gobooks.com/)
https://gomagic.org/vi/go-strategy-and-tactics/ – Chiến thuật cốt lõi ở trung cuộc
https://senseis.xmp.net/?GoProverbs