Sách cờ vây: hướng dẫn cho người mới bắt đầu (30k)

Bắt đầu từ số 0 và tiến bộ cùng loạt hướng dẫn này

Hướng dẫn này dành cho người mới hoàn toàn, khoảng 30k. Nắm chắc phần cơ bản rồi thì chuyển sang phần gợi ý cho trình độ cao hơn – Go Magic đã gom sách cho mọi chặng đường.

• Sách cờ vây: chọn cuốn phù hợp với mình
• Sách cờ vây: mở rộng nền tảng (20 kyu – 11 kyu)
• Sách cờ vây: đào sâu (10k-4k)
• Sách cờ vây: đường lên dan (3k – 1d)

Với sách nhập môn, thường bạn chỉ cần đúng một cuốn. Vậy nên mình giới thiệu vài lựa chọn ở 3 mức độ khó khác nhau. Không cuốn nào hơn hẳn cuốn nào – mỗi cuốn hợp với một kiểu người đọc. Hy vọng bài viết này giúp bạn nhận ra cuốn nào hợp với mình nhất.

Learn to Play Go: A Master’s Guide to the Ultimate Game

Janice Kim và Jeong Soo-hyun

“Hãy hình dung Chúa có một ngôi nhà. Ngôi nhà khá rộng, và điều đáng nói là trong đó có mẫu mực đẹp nhất của mọi thứ ta nghĩ ra được – những chiếc ghế và chiếc bàn đẹp nhất, tranh, sách, hương thơm, tất cả nằm trong các căn phòng cân đối hoàn hảo, kích thước lý tưởng. Trong tủ có một ngăn trên cùng, và nếu nhìn thật kỹ, ở góc trong cùng khuất nẻo, ta có thể thấy một bộ cờ vây.”

Phần 1: Luật cơ bản và quy ước khi chơi

Đây là cuốn sách cờ vây công phu nhất mà mình biết trong số các cuốn viết trọn vẹn cho người mới hoàn toàn: sách bàn kỹ cả những chủ đề sơ đẳng nhất mà nơi khác thường bỏ qua, cho người đọc đủ thời gian để ngấm, lại xen vào đó chuyện văn hóa và lịch sử cờ vây. Bàn cờ có cấu trúc thế nào? Kỳ thủ nói về ván cờ bằng những từ gì? Cầm quân cờ ra sao? 

Nửa đầu sách gồm mọi thứ cần biết về luật cơ bản: cách vây đất và đếm đất, cách xử lý cướp (ko), thậm chí giảng kỹ thế nào thì gọi là một đám quân, kèm rất nhiều bài tập ví dụ để luyện ngay chủ đề vừa học. Phần một khép lại bằng một ván cờ trình bày cực kỳ tỉ mỉ, bạn có thể đi theo từng nước để hình dung một ván cờ vây thường diễn ra thế nào.

Phần 2: Kỹ thuật cơ bản

Phần hai đưa ra những khái niệm chiến thuật đầu tiên trên đường học cờ: ăn quân và cứu đám quân, xử lý thế cờ lặp lại (cướp), hay đếm đất. Sau mỗi khái niệm mới, sách lại kèm vài ví dụ luyện tập để củng cố điều vừa đọc, tất cả đều rất dễ tiếp cận. Chương này khép lại bằng một ván 13×13 đơn giản có bình luận, rất dễ hiểu, đủ để bạn hình dung mạch của một ván cờ.

Tổng kết

Phần lớn sách nhập môn không dành mấy thời gian cho các khái niệm cơ bản, thậm chí có cuốn còn không buồn giải thích. Cuốn này thì làm rất tốt: dẫn người đọc vào môn cờ theo nhịp thong thả, với kho bài tập cho người mới cực kỳ dày dặn, lại điểm xuyết vài mẩu chuyện thú vị quanh văn hóa của môn cờ. 

Khó có cách nào dẫn nhập nhẹ nhàng hơn nữa, trừ khi học bằng tài liệu dành cho trẻ em. Hơi tiếc là sách không bàn tới ý đồ chiến lược – đặt những quân đầu tiên ở đâu trên bàn cờ – nhưng đó không phải mục tiêu của cuốn này. Nếu cần một cuốn mà ai cũng học được luật cờ vây, thì đây chính là cuốn đó.

“Go: A Complete Introduction to the Game”

Cho Chikun

There are no written records verifying the precise date of go’s introduction into Japan, but according to the Records of the Sui, the chronicle of a Chinese dynasty (581–618 A.D.), Go was one of the three major pastimes enjoyed by early 7th century Japanese (the other two were backgammon and gambling).”

Ngoài phần dạy cờ rất tốt, cuốn này còn dành hẳn một mảng lớn để nói sâu và xuyên suốt về văn hóa cũng như thế giới cờ vây. Mình thấy sách dành vừa đủ thời lượng cho luật chơi, đồng thời đưa ra đủ những cân nhắc chiến thuật mà người mới có thể học trong vài tuần đầu cầm quân. So sánh cho dễ hình dung: để đi hết luật cơ bản và các khái niệm đầu tiên, sách chỉ cần khoảng 50 trang, trong khi “Learn to Play Go” giảng cùng chừng ấy nội dung trong 170 trang – vì cuốn của Cho Chikun ít chú trọng bài tập đi kèm hơn.

Cách dạy cờ

Vài phần đầu tập trung vào luật cơ bản: ăn quân thế nào, giữ đám quân an toàn ra sao, nối quân bằng cách nào, và cướp có ý nghĩa gì với ván cờ. Sách có rất nhiều hình minh họa để soi từng khái niệm trong đủ tình huống, giảng kỹ mọi chi tiết cùng những cân nhắc chiến thuật đầu tiên. Vì thế sách cũng khó hơn một chút: người đọc phải tự nghĩ về các khái niệm và hệ quả kéo theo, chứ không phải cứ nhắc đi nhắc lại từng chi tiết nhỏ là xong.

Nhờ vậy, các phần sau chuyển sang được những chủ đề khó hơn một bậc, nhất là chiến lược khai cuộc khá phức tạp và các ý tưởng cho cờ chấp – hai mảng rất giàu nội dung nhưng người mới khó nắm ngay. Cho Chikun cố dẫn dắt từ từ, rồi đào sâu rất nhanh, mở ra nhiều thứ để kỳ thủ học và lấy cảm hứng, dù thoạt đầu có thể thấy hơi ngợp. Không sao cả: như đã nói ở phần mở đầu, cứ bỏ qua những mảng cờ mà bạn thấy chưa sẵn sàng nhé. Vài tuần nữa trên đường học cờ, những trang ấy sẽ đáng giá hơn nhiều.

Văn hóa cờ vây

Như đã nói ở trên, khía cạnh văn hóa chiếm một phần lớn cuốn sách, mở ra cho người đọc một lối gắn bó hoàn toàn khác với môn cờ. Khoảng ¼ số trang dành riêng cho văn hóa cờ vây: những bài viết dài về khác biệt giữa cờ vây Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc, về nguồn gốc của môn cờ, hay về thế giới cờ vây chuyên nghiệp.

Mình thấy cách coi văn hóa cờ vây như một phần không tách rời của quá trình học vừa quan trọng vừa hấp dẫn. Cách ấy không chỉ làm môn cờ thêm đậm đà, mà còn giúp hiểu rõ hơn vì sao văn hóa châu Á lại sinh ra một môn cờ khác hẳn mọi thứ phổ biến ở phương Tây.

Tổng kết

Rất đáng khen ở chỗ cuốn sách vừa đa dạng vừa dễ tiếp cận: từ phần giảng luật cặn kẽ, tới các cân nhắc chiến thuật, rồi tới những bàn luận sâu về văn hóa. Đây là cuốn nhiều giá trị, theo người mới đi được khá lâu, mà vẫn giữ cho phần lớn khái niệm nhập môn không quá nặng, giải thích bằng ví dụ rõ ràng và dễ. Mình mong sách dài thêm chút nữa để có thêm bài luyện, chứ không chỉ có bài ở phần sống chết; ngoài điểm đó ra thì 130 trang này là một cuốn vừa tốt vừa gọn.

“Go for Beginners”

Kaoru Iwamoto

“Một quân cờ đơn độc giữa bàn cờ có thể ví như một người đứng ở ngã tư trong thành phố lớn. Người ấy chỉ nhìn được theo bốn con đường, tới đúng bốn ngã tư kề bên. Nếu đang bị cảnh sát truy đuổi, anh ta còn thoát chừng nào ít nhất một trong bốn ngã tư ấy còn để ngỏ; nhưng khi cảnh sát chặn cả bốn, anh ta bị bắt.”

This is the thinking (wo)man’s beginner book. Some of the first diagrams already have the potential to make a beginner roll his eyes back into his skull, due to their very detailed move explanations that do not really focus on a beginner mindset. I wanted to mention this caveat up front because this is what you should expect here, even if the book also goes over very simple beginner concepts, such as how to capture a stone. 

Ở đây không có chữ thừa. 130 trang giảng sâu về những khái niệm cờ vây quan trọng nhất mà người học nào rồi cũng gặp. Sách đặc lắm, nhưng nhờ vậy cũng là cuốn cho nhiều chất liệu để học và tiến bộ nhất trong số các cuốn nhắc tới ở bài này. Nếu bạn thuộc kiểu thiên về kỹ thuật và phân tích – hoặc người sắp nhận cuốn sách là như vậy – thì giá trị học được ở đây cực lớn, mà sách cũng không mất nhiều thời gian dắt tay từng bước.

Phần 1: Luật cờ vây

Sách mở đầu đủ đơn giản với những chủ đề ai cũng đoán được – khí và ăn quân – rồi lập tức đi vào chi tiết của đấu cướp bằng một ví dụ trên cả bàn cờ. Mình rất thích chuyện sách lấy ví dụ và lời giảng từ ván thật, thậm chí dùng cả thế cờ toàn bàn để giảng những điều đơn giản. Cách đó khiến người mới vất vả hơn, nhưng bù lại cho ta bối cảnh của ván cờ thật, nên ngay cả phần giảng luật đơn giản cũng giúp hiểu môn cờ sâu hơn. 

Phần lớn nửa đầu dành cho sống chết – có lẽ là kỹ năng quan trọng nhất nếu muốn hiểu môn cờ. Khác với các chủ đề nhập môn đa dạng ở hai cuốn trên, Iwamoto dồn hẳn 20 trang cho những dạng sống chết khác nhau, thứ quyết định thắng thua, rồi mới dành phần còn lại của sách cho các cân nhắc chiến thuật.

Phần 2: Chiến thuật và chiến lược cơ bản

Tuy là sách nhập môn, phần cốt lõi lại nằm ở các cân nhắc chiến thuật – muốn khai thác hết, người học cần có ít nhiều kinh nghiệm thực chiến. Từ đua khí tới chinh quân và khóa quân, nhiều khái niệm ở đây vẫn còn khó với cả những người đã chơi vài tháng. Chỉ có một cách để hiểu: học, thử, đem áp dụng, mắc lỗi, xem lại rồi lần sau làm tốt hơn. 

Sau đó sách bước sang những khái niệm mang tính chiến lược: cách dùng các hình cờ khác nhau, những điều cần cân nhắc ở khai cuộc và trong cả mạch ván, thậm chí giảng luôn định thức (joseki) đầu tiên với nước đả nhập tam tam. 

Tổng kết

Người mới sẽ phải gắng sức hơn để đi hết những khái niệm rất đặc này, nhưng đổi lại đây là cuốn có nội dung giá trị nhất trong bài, và sẽ theo người đọc rất lâu. Mình ước sách có bố cục thân thiện hơn với người mới; dù vậy, càng về sau sách càng giá trị với bất cứ ai mới học, và đây là cuốn chắc chắn bạn sẽ mở lại nhiều lần – kể cả khi vài lần đầu còn thấy hơi choáng trước một mớ khái niệm mới lạ.

———————————-

Vậy nên chọn cuốn nào?

The choice of a Go book or even your preferred type of media comes down to your own comfort level and preference, which I cannot judge for you. Overall, I keep marveling over Cho Chikun’s well-balanced introduction to the game, while appreciating the plethora of tools Kaoru Iwamoto aims to give to his readers and admiring the love and care Janice Kim and Jeong Soo-hyun put into their book for the readers who struggle the most with finding a thorough introduction to the game. Every book has its niche and value and I hope I was able to explain the differences and what might suit your needs. 

May thay, chúng ta đang sống trong thời mà lượng nội dung cờ vây bằng tiếng Anh tăng rất nhanh – suốt phần lớn lịch sử, đây gần như là địa hạt riêng của các thứ tiếng châu Á. Hiện cũng có vài cuốn sách online miễn phí rất hay, đọc thẳng trên máy hay tự in ra đều được, nên mình muốn nhắc tới ở đây:

“The Way to Go”

Karl Baker

Tổng quan tuyệt vời về những khái niệm và luật cờ vây đầu tiên, hình minh họa dễ hiểu.

“A Go Guide from a Beginner”

Charalampos Kapolos

Dự án này rất đáng nhắc riêng: nhóm tác giả muốn làm một cuốn sách cờ vây miễn phí, mã nguồn mở, có ở nhiều thứ tiếng. Nếu tiếng của bạn chưa có mặt, cứ góp sức nhé. Sách có luật cơ bản, đồng thời đi cả vào những chủ đề khá nâng cao, vượt xa khuôn khổ một cuốn nhập môn.