Cờ vây tinh vi đến đâu: nhìn qua sáu bộ luật của thế giới

Bạn có biết trên thế giới có bao nhiêu bộ luật cờ vây không? Chắc hẳn ai cũng từng nghe qua vài cái tên: luật Trung, luật Nhật, có khi cả luật AGA – nhưng chỉ ra khác biệt giữa chúng thì sao? Và những khác biệt ấy xoay chuyển kết quả ván cờ thế nào? 

Trong bài này, chúng ta sẽ điểm qua sáu bộ luật phổ biến nhất và xem chúng khác nhau ở chỗ nào. 

Chúng ta cũng sẽ so sánh cách đếm đất với cách đếm quân, xem qua vài tình huống đặc biệt, rồi tới những ván cờ chuyên nghiệp mà chính bộ luật đã đổi cả kết quả. 

Nếu bạn mới biết cờ vây hoặc muốn ôn lại luật, hãy đọc bài Cách chơi cờ vây.

Đếm đất và đếm quân

Trước khi đi vào từng bộ luật, chúng ta cần phân biệt nhanh đếm đất với đếm quân: không nắm chỗ này thì khó hiểu các bộ luật vận hành ra sao. Mời bạn xem video của Go Magic và bảng bên dưới.

Đếm đất	Đếm quân
Thường gọi là cách đếm kiểu Nhật	Hay gọi là cách đếm kiểu Trung
Điểm tính theo số giao điểm trống nằm trong đất của mỗi bên	Mọi quân còn trên bàn đều tính vào tổng điểm.
Cuối ván, tù binh lấp vào đất đối phương, trừ thẳng vào điểm của họ	Quân bị ăn thì trả lại vào hộp, không giữ làm tù binh
Tổng điểm mỗi bên là đất cộng tù binh	Điểm trung lập (dame) cũng vào tổng điểm, vì cách tính là đếm từng quân một
Theo lệ xưa, giao điểm trống trong thế sống chung (seki) không tính điểm

Các bộ luật

Phần dưới đây so sánh các bộ luật:

• AGA
• Nhật Bản
• Trung Quốc
• Hàn Quốc
• Ing (SST)
• New Zealand

Luật AGA

Luật AGA là bộ luật của Hiệp hội cờ vây Mỹ (American Go Association). Nét đặc trưng nhất của luật AGA là cố sao cho một ván luôn ra cùng một kết quả, dù đếm đất hay đếm quân. 

Muốn kết thúc ván cờ, mỗi lần bỏ lượt người chơi phải đưa cho đối phương một “quân bỏ lượt” để làm tù binh. Trắng luôn là bên bỏ lượt sau cùng. 

Tính điểm: Đếm quân, hoặc đếm đất trừ tù binh (nhờ các quy định riêng của AGA, tính theo cách nào thì người thắng cũng vẫn thế).

Komi: 7,5

Điều chỉnh điểm khi chấp: Nếu đếm quân, Trắng được bù thêm một mục cho mỗi quân chấp của Đen kể từ quân thứ hai. (Nếu không, Đen sẽ lợi thêm một mục cho mỗi quân chấp.)

Tự sát: Cấm

Superko: Cấm hẳn việc lặp lại thế cờ.

Kết thúc ván cờ: Hai hoặc ba lần bỏ lượt liên tiếp, trong đó Trắng phải là bên bỏ lượt cuối. Mỗi lần bỏ lượt, đối phương nhận một tù binh.

Lấp dame khi dọn quân chết: Không

Stone Removal Phase: Dead stones mutually agreed upon.

Luật Nhật

Nét đặc trưng nhất của luật Nhật là cách đếm đất. Đây cũng là bộ luật người ta hay dạy cho người mới và dân chơi phong trào ở các câu lạc bộ dùng nhiều nhất. 

Tính điểm: Đếm đất trừ tù binh

Komi: 6,5

Điều chỉnh điểm khi chấp: Không

Tự sát: Cấm

Superko: Cho phép, nhưng phải có một bên chịu phá vòng lặp, nếu không ván cờ thành vô hiệu. 

Kết thúc ván cờ: Hai lần bỏ lượt

Lấp dame khi dọn quân chết: Có, đặt ở đâu thì hai bên phải thống nhất.

Stone Removal Phase: Group life and death status is determined according to Japanese rules and removed accordingly. 

Luật Trung

Nét đặc trưng nhất của luật Trung là cách đếm quân: mọi quân còn trên bàn lúc kết thúc đều tính vào điểm cuối cùng. Hiệp hội Weiqi Trung Quốc cũng dùng cách đếm này. 

Tính điểm: Đếm quân

Komi: 7,5 

Điều chỉnh điểm khi chấp: Trắng được bù thêm một mục cho mỗi quân chấp của Đen.

Tự sát: Cấm

Superko: Cấm hẳn việc lặp lại thế cờ.

Kết thúc ván cờ: Hai lần bỏ lượt

Lấp dame khi dọn quân chết: Không

Stone Removal Phase: Dead stones mutually agreed upon.

Luật Hàn

Korean rules are the rules adopted by the Korean Baduk Association. Overall, Korean rules have clear rules for super-ko situations–all of which end in a draw/no-result.

Tính điểm: Đếm đất trừ tù binh

Komi: 6,5

Điều chỉnh điểm khi chấp: Không.

Tự sát: Cấm

Superko: Cho phép, nhưng phải có một bên chịu phá vòng lặp, nếu không ván cờ thành vô hiệu. 

Kết thúc ván cờ: Hai lần bỏ lượt

Lấp dame khi dọn quân chết: Có, đặt ở đâu thì hai bên phải thống nhất.

Stone Removal Phase: Subject to special Korean stone removal rules

Luật Ing (SST)

Ing Chang-Ki là nhà hảo tâm và nhà quảng bá cờ vây, người tự soạn ra bộ luật riêng – luật Ing. Đây có lẽ là bộ luật rắc rối nhất trong bài, nhất là với người chơi nghiệp dư. Hai bên phải có đúng 180 quân mới vào ván được. Cách tính điểm là mỗi bên lấy quân của mình lấp kín phần đất mình giữ. 

Tính điểm: Đếm quân

Komi: 8

Điều chỉnh điểm khi chấp: Trắng được bù thêm một mục cho mỗi quân chấp của Đen.

Tự sát: Được phép

Superko: Luật cướp (ko) riêng của SST buộc ván cờ không lặp lại thế cũ

Kết thúc ván cờ: Hai lần bỏ lượt

Lấp dame khi dọn quân chết: Có, hai bên thay phiên nhau đặt.

Stone Removal Phase: Dead stones mutually agreed upon.

Luật New Zealand

Đây là bộ luật quen dùng ở hội cờ vây New Zealand. Điểm thú vị nhất của bộ luật này là người chơi được phép “tự sát”, tức tự ăn quân của chính mình. 

Tính điểm: Đếm quân

Komi: 7

Điều chỉnh điểm khi chấp: Không

Tự sát: Được phép

Superko: Cấm lặp lại thế cờ

Kết thúc ván cờ: Hai lần bỏ lượt. 

Lấp dame khi dọn quân chết: Không

Giai đoạn dọn quân chết: Hai bên tự thỏa thuận quân nào đã chết.

Vài tình huống đặc biệt

Dưới đây là các tình huống và điều luật đặc biệt có thể gặp trong một ván cờ vây.  

Superko và luật cướp riêng của Ing

Superko là luật do Ikeda Toshio đặt ra. Ông từng là kỳ thủ nghiệp dư và qua năm tháng, phần lớn đề xuất luật của ông đều thành quy định chung. Ikeda mở rộng ý tưởng cấm lặp lại một chỗ cướp thành cấm lặp lại cả thế cờ trên bàn, gồm cả cướp ba, cướp bốn, trường sinh và các vòng cướp tuần hoàn. Mục đích của ông khi tạo ra luật superko là xóa sổ ván hòa. 

Trường sinh

Trường sinh là tên gọi cho tình huống một thế cờ nhất định cứ lặp đi lặp lại mãi. Luật superko và luật cướp riêng của Ing sinh ra chính là để chặn trường sinh. 

Trường sinh là chuỗi nước đi như dưới đây: 

Mời bạn xem ván cờ chuyên nghiệp giữa Uchida Shuhei và O Meien dưới đây, trường sinh xuất hiện ở nước 100. 

Video giải thích kỹ tình huống trường sinh

Cướp ba 

Cướp ba là tình huống đặc biệt: trên bàn cùng lúc có ba chỗ cướp đang tranh. Luật Hàn và luật Nhật đều cho phép cướp ba, nhưng phải có một bên chịu phá vòng lặp – nếu không, ván cờ kết lại bằng hòa hoặc vô hiệu. Mời bạn xem một ví dụ có thật: ván cờ năm 1975 giữa Cho Chikun và Kato Masao, bắt đầu từ nước 145. 

Bốn quân cong ở góc

Unlike the typical bent-four, the bent-four in the corner is usually considered dead. Under Japanese rules, unless the ko is played out, the shape is considered dead.

Ví dụ về bốn quân cong ở góc

Video giải thích kỹ tình huống bốn quân cong ở góc

Tự sát

Tự sát, tức tự ăn quân của chính mình, bị hầu hết các bộ luật cấm, nhưng luật New Zealand và luật Ing thì cho phép. Trong đấu cướp, nước tự sát có khi lại lợi. Mời bạn xem hình dưới đây. 

Hình dưới đây trích từ Sensei’s Library minh họa rất rõ: sau khi Trắng tự sát ở 1, Đen phải quay lại đánh vào 1, nếu không Trắng sẽ giết cả đám. Qua ví dụ này thấy rõ luật tự sát có thể ảnh hưởng tới kết quả ván cờ đến đâu. 

Tự sát còn có thể đổi cả người thắng trong một cuộc đua khí. Ở hình này Đen đang thua đua khí – nhưng nếu đánh được vào A thì thành seki. Bạn thử tự xem nước tự sát đáng giá đến đâu trong tình huống này.

Nếu bạn muốn đi sâu hơn vào thế giới cờ vây, Go Magic có riêng khóa The Magic of Go – Bản đầy đủ. Khóa này mổ xẻ tỉ mỉ những cuộc đấu cướp kỳ lạ, tesuji xuất thần, tranh cãi về luật và mọi tình huống nhắc tới trong bài.

Điểm riêng của từng bộ luật

Rules	Triple-ko, Eternal life	Seki points	Bent-four
AGA	Repeats forbidden	Yes	Play it out
Japanese	Break loop or no-result (replay)	No	Dead
Chinese	Repeats forbidden	Yes	Play it out
Korean	Draw/no-result	No	Dead
Ing’s SST Rules	Ko requires elsewhere play	Yes	Play it out
New Zealand	Repeats forbidden	Yes	Play it out

Khi bộ luật quyết định thắng thua 

Bộ luật nào cũng nhắm tới chuyện xác định đúng người thắng thật sự, vậy mà vẫn có những ván mỗi bộ luật lại cho ra một người thắng khác. Dưới đây là vài lần chỗ rối rắm trong luật đã xoay chuyển kết quả trận đấu. 

Takagawa Kaku vs. Go Seigen (1959)

One fascinating example from Fairbairn’s book is the 1959 game between Go Seigen and Takagawa Kaku. 

Trong ván đó, Go Seigen cho rằng mình không cần bồi thêm một nước ở trung tâm, vì đối phương không đủ nước dọa cướp. Nhưng quy định của Nihon Ki-in thời ấy lại buộc ông phải đi nước đó. Go Seigen phản đối: ông không phải hội viên Nihon Ki-in, giải này cũng không do Nihon Ki-in tổ chức, nên quy định ấy không nên áp dụng ở đây. Trọng tài vẫn phán rằng theo quy định hiện hành của Nihon Ki-in thì phải bồi, và thế là Go Seigen thua nửa mục. 

Kobayashi Koichi vs. Ma Xiaochun (1993)

Đây là ván thứ hai trong loạt ba ván giữa Kobayashi và Ma ở kỳ Meijin Nhật – Trung lần thứ 6. Năm trước Ma đã thắng Kobayashi cũng ở giải Meijin này và trong loạt trận năm 1993 ông đang dẫn 1-0. 

Theo số 70 của tạp chí Go World, trong ván đó Kobayashi dẫn trước một chút và đã tính ra phần thắng của mình. Trên bàn chỉ còn hai thứ chưa ngã ngũ: dame và một chỗ cướp trông chẳng đáng gì. Kobayashi bực bội khi Ma cứ dai dẳng tranh chỗ cướp ấy, cho rằng làm vậy vừa thiếu tôn trọng vừa vô nghĩa. Ma đáp lại rằng hai người đang chơi theo luật Trung, nên chỗ cướp và cả dame đều rất quan trọng với điểm số. Quả thật, Kobayashi còn rối trí sau màn giằng co gay gắt ấy nên lỡ đi liền hai nước – theo luật Trung là xử thua ngay. Nhưng Ma biết mình đã thua sòng phẳng nên không yêu cầu trọng tài xử phạt, chấp nhận thất bại. 

Mời bạn xem ván cờ dưới đây. Đoạn cần chú ý là từ nước 245 đến nước 278. 

Huang Yizhong vs. Kim Kang-keun (2004) 

Bộ luật rất quan trọng – và năm 2004, Huang Yizhong của Trung Quốc cùng Kim Kang-keun của Hàn Quốc đã thấm thía điều đó đến tận cùng. 

Ván cờ tai tiếng ấy được Sensei’s Library kể lại tường tận. Huang lỡ tay bỏ một tù binh vào hộp của đối phương. Theo luật Trung thì chuyện đó chẳng ảnh hưởng gì – nhưng theo luật Nhật thì ảnh hưởng rất lớn. Thực tế, ván cờ chỉ hơn kém nhau nửa mục. 

Sự cố ấy khiến cả hai bối rối và đều nhận ra điểm số có gì đó không ổn. Huang tính lại theo luật Trung và phát hiện quả thật thiếu mất một quân. Đoạn cần xem có lẽ là sau nước 188, quân đó lẽ ra là tù binh thứ năm của Huang.

Vấn đề đặt ra là ai xứng đáng thắng: Huang hay Kim. Kim cho rằng mình đã tính toán dựa trên thế cờ mà cả hai cùng thống nhất, còn Huang thì tin mình mới là người thắng đúng luật. 

Cuối cùng, làn sóng chỉ trích của báo chí nhắm vào Kim khiến anh xấu hổ mà nhường lại phần thắng. Đây mới chỉ là ván vòng loại trước giải chính. 

Chen Yaoye vs. Iyama Yuta (2015)

Ở ván cuối giải Super Meijin lần thứ 4 tại Tây An, Trung Quốc, người hâm mộ Nhật Bản vỡ òa khi tưởng Iyama thắng nửa mục. Niềm vui ấy nhanh chóng thành ngơ ngác khi kết quả công bố lại là Chen thắng. Lý do: trận quốc tế này chơi theo luật Trung, nên seki ở biên phải cũng tính vào điểm của Chen. (Theo luật Nhật thì mục trong seki không được tính). 

Mời bạn xem ván cờ dưới đây, chú ý thế cờ thua cuối cùng của Iyama. 

Trước khi ngồi vào bàn, nên nắm cho kỹ những chỗ tinh vi trong bộ luật ở nước hoặc khu vực mình đang chơi. Như mấy ví dụ trên cho thấy, ngay cả kỳ thủ chuyên nghiệp cũng hay sai khi phải xoay xở giữa các bộ luật khác nhau. Cờ vây nổi tiếng là đơn giản và ai cũng chơi được, nhưng giữa các bộ luật vẫn còn những chi tiết rắc rối đủ sức đổi cả kết quả một ván cờ. Bộ luật ở nước bạn ảnh hưởng thế nào tới cách chơi cờ vây? Và bộ luật nào hợp ý hơn cả? Chia sẻ suy nghĩ và trải nghiệm ở phần bình luận bên dưới nhé.